बर्दिया ,१० कार्तिक

छोरी र छोराबीच समानताको कुरा समाजमा उठिरहे पनि व्यवहारमा भने छोरीप्रतिको विभेद अझै हट्न सकेको छैन। पछिल्ला वर्षहरूको तथ्याङ्कले बर्दियामा छोराको तुलनामा छोरीको जन्मसङ्ख्या कम हुँदै गएको देखाएको छ। छोरीप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोण, छोरा नै चाहिने परम्परागत सोच र गर्भमै लिङ्ग पहिचान गरी गर्भपतन गराउने प्रवृत्तिले छोरीको जन्मदर प्रभावित भएको हुन सक्ने स्थानीय तहहरूको बुझाइ छ।

छोरीको जन्मलाई प्रोत्साहन गर्ने र उनीहरूको भविष्य सुरक्षित बनाउने उद्देश्यले बर्दियाका केही स्थानीय तहले आर्थिक सहयोगसहितका विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएका छन्। तर छोरीको जन्मसङ्ख्या र जन्मदर्ताको तथ्याङ्कमा देखिएको अन्तरले आर्थिक प्रोत्साहनसँगै सामाजिक सोच र व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउनुपर्ने आवश्यकता पनि औँल्याएको छ।

स्वास्थ्य कार्यालय बर्दियाको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०७६/७७ देखि गत आर्थिक वर्षसम्मको सात वर्षको अवधिमा जिल्लामा १६ हजार ४८५ जना छोरा जन्मिएका छन् भने छोरीको सङ्ख्या १४ हजार ९९९ मात्रै छ। यस अवधिमा छोरीको तुलनामा एक हजार ४८६ जना बढी छोरा जन्मिएका छन्।

स्वास्थ्य कार्यालयको तथ्याङ्कअनुसार सोही सात वर्षको अवधिमा स्वास्थ्य संस्थामा पहिलोपटक गर्भजाँच गराउनेको सङ्ख्या ५० हजार छ जना रहेको छ। यस अवधिमा नौ हजार ८४५ जनाले सुरक्षित गर्भपतन सेवा लिएका छन्।

स्वास्थ्य कार्यालय बर्दियाका सूचना अधिकारी राजकुमार खड्काका अनुसार जिल्लामा छोरा र छोरीको जन्मसङ्ख्यामा देखिएको अन्तरलाई गम्भीर रूपमा लिन आवश्यक छ। जन्मदरसम्बन्धी तथ्याङ्कले छोरीको जन्मलाई प्रोत्साहन गर्ने र लैङ्गिक विभेद न्यूनीकरण गर्ने कार्यक्रमलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखाएको छ।

जन्मको तथ्याङ्कमा देखिएको लैङ्गिक अन्तर जन्मदर्तामा समेत प्रतिबिम्बित भएको छ। आर्थिक वर्ष २०७६/७७ देखि २०८२/८३ सम्म बर्दियाका स्थानीय तहमा ३५ हजार ७५२ जना छोराको जन्मदर्ता भएको छ भने छोरीको जन्मदर्ता ३३ हजार ३५ रहेको छ। यस अवधिमा छोराको तुलनामा छोरीको जन्मदर्ता दुई हजार ७१७ ले कम छ।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को तथ्याङ्कले पनि जन्मदेखि १४ वर्षसम्मको उमेर समूहमा पुरुषको सङ्ख्या महिलाभन्दा बढी रहेको देखाउँछ। यसले छोरीको जन्म, हुर्काइ र विकाससँग जोडिएका सामाजिक तथा लैङ्गिक सवालमा थप ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।

छोरीको जन्मलाई प्रोत्साहन गर्न बर्दियाका तीन स्थानीय तहले आर्थिक सहयोगसहितका कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका छन्। बढैयाताल गाउँपालिकाकी महिला तथा बालबालिका शाखा प्रमुख सुजिता चौधरीका अनुसार छोरीको जन्मलाई परिवार र समाजले सकारात्मक रूपमा स्वीकार गर्ने वातावरण बनाउन यस्ता कार्यक्रम महत्त्वपूर्ण छन्। आर्थिक सहयोगले छोरीको भविष्यप्रति परिवारको जिम्मेवारीबोध बढाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

बाँसगढी नगरपालिकाले ‘एक छोरी, एक खाता’ अभियानमार्फत छोरी जन्मिएपछि उनको नाममा बैंक खाता खोली पाँच हजार रुपैयाँ जम्मा गरिदिने गरेको छ। छोरीको नाममा बचत गर्ने यस कार्यक्रमले बालिकाको भविष्यका लागि सानै उमेरदेखि आर्थिक आधार तयार गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

त्यस्तै, गेरुवा गाउँपालिकाले आर्थिक वर्ष २०७४/७५ देखि ‘छोरी बचाउ’ कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। बाँसगढी नगरपालिका र बढैयाताल गाउँपालिकाले भने आर्थिक वर्ष २०७९/८० देखि यस्ता कार्यक्रम सुरु गरेका हुन्। तीनवटै स्थानीय तहमा हालसम्म एक हजार ९०० भन्दा बढी छोरी यस कार्यक्रमका लाभग्राही बनेका छन्।

गेरुवा गाउँपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत बसबहादुर रानाका अनुसार छोरीको जन्मलाई सम्मान गर्ने र उनीहरूको भविष्य सुरक्षित बनाउने उद्देश्यले कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको हो। आर्थिक सहयोगले छोरीको शिक्षा, स्वास्थ्य र भविष्यप्रति अभिभावकको ध्यान आकर्षित गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

छोरी बचाउ कार्यक्रमले छोरीको जन्मलाई प्रोत्साहन गर्नुका साथै बालिकाको महत्त्वबारे परिवार र समुदायमा सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। तर आर्थिक सहायता प्रदान गर्नु मात्रै छोरीप्रतिको विभेद अन्त्य गर्ने पर्याप्त उपाय भने होइन। छोरीलाई परिवारको बोझ ठान्ने सोच, छोरालाई वंश धान्ने आधार मान्ने परम्परागत मान्यता र लैङ्गिक असमानतामा आधारित व्यवहार परिवर्तन गर्न पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

गर्भमै लिङ्ग पहिचान गरी छोरी भएकै कारण गर्भपतन गराउने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्न कानुनी व्यवस्थाको प्रभावकारी कार्यान्वयन, स्वास्थ्यकर्मीको जिम्मेवार भूमिका, समुदायस्तरमा जनचेतना र अभिभावकको सकारात्मक सोच महत्त्वपूर्ण हुन्छ। साथै, छोरीलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, सुरक्षा र समान अवसर उपलब्ध गराउन परिवार, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र स्थानीय सरकारबीच समन्वय आवश्यक छ।

बर्दियामा छोरीको जन्मदरसम्बन्धी तथ्याङ्कले आर्थिक प्रोत्साहनका कार्यक्रमसँगै सामाजिक जागरणलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने स्पष्ट सन्देश दिएको छ। छोरी जन्मिएपछि रकम उपलब्ध गराउने कार्यक्रम तत्कालका लागि प्रोत्साहनको माध्यम बन्न सक्छन्, तर दीर्घकालीन परिवर्तनका लागि छोरी र छोरालाई समान अवसर र सम्मान दिने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

छोरीको जन्मलाई उत्सवका रूपमा स्वीकार गर्ने, उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्ने र समान अवसर प्रदान गर्ने वातावरण निर्माण गर्न सके मात्रै छोरी बचाउ अभियानको उद्देश्य पूरा हुन सक्छ। छोरीको जन्मलाई निरुत्साहित गर्ने सोच बदल्दै हरेक बालिकाले सम्मानपूर्वक बाँच्न, पढ्न र आफ्नो भविष्य निर्माण गर्न पाउने अवस्था सिर्जना गर्नु आजको आवश्यकता हो।