धर्मराज शाही

१. परिचयः– कर्णालीको आध्यात्मिक मुटु दैलेख पञ्चकोशी
नेपालको भूगोलमा कर्णाली प्रदेशलाई प्रायः इतिहास र अध्यात्मको भूमी भनेर चिनिन्छ। यही कर्णालीको केन्द्रमा पर्ने दैलेख जिल्ला केवल भौगोलिक रूपमा मात्र होइन, धार्मिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र सभ्यताको दृष्टिले पनि अत्यन्तै महत्वपूर्ण जिल्ला हो । दैलेखको भूमिमा खस सभ्यता, प्राचीन राज्य व्यवस्था, मठ–मन्दिर संस्कृति, शिव–शक्ति उपासना, वैदिक परम्परा, गुफा, शिलालेख, धारा, देउराली, पञ्चायतकालदेखि आधुनिककालसम्मको धार्मिक यात्रा सबै भेटिन्छन् । दैलेख जिल्लाको विशेष पहिचान भनेको यहाँको “पञ्चकोशी क्षेत्र“ हो । पञ्चकोशी भन्नाले पाँचवटा प्रमुख धार्मिक तीर्थस्थललाई एउटै आध्यात्मिक यात्रामा बाँधिएको पवित्र भूभाग भन्ने बुझिन्छ। नेपालमा विभिन्न ठाउँमा पञ्चकोशी क्षेत्रको अवधारणा पाइन्छ, तर दैलेखको पञ्चकोशी क्षेत्र अत्यन्त प्राचीन, लोकविश्वासमा गहिरो र सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध रहेको मानिन्छ ।
दैलेखको पञ्चकोशी क्षेत्रभित्र विशेष रूपमा पाँचवटा तीर्थस्थलको नाम उच्चारण गरिन्छ ।
१. श्रीस्थान
२. नामिस्थान
३. धुलेश्वर
४. पादुका
५. तल्लो डुंगेश्वर
यी पाँच तीर्थस्थल केवल मन्दिर मात्र होइनन्, यी दैलेखको सभ्यता, परम्परा, धार्मिक चेतना र इतिहासको आधारस्तम्भहुन् । यस पञ्चकोशी क्षेत्रको महिमा केवल स्थानीय बासिन्दाको आस्थामा सीमित छैन, यसले सम्पूर्ण कर्णाली क्षेत्रलाई सांस्कृतिक रूपमा एकीकृत बनाएको छ ।
२. पञ्चकोशीको अवधारणाः “पाँच तीर्थ’एक आध्यात्मिक यात्रा“
२.१ पञ्चकोशी शब्दको अर्थ
“पञ्च” भनेको पाँच र “कोशी” भन्नाले एक प्रकारको पवित्र क्षेत्र, तीर्थ–परिधि वा धार्मिक भ्रमण क्षेत्र भन्ने बुझिन्छ । हिन्दू सनातन परम्परामा कुनै क्षेत्रलाई पवित्र मान्दै त्यस वरिपरि निश्चित तीर्थहरूको समूह बनाइन्छ र ती तीर्थहरूको दर्शन–परिक्रमा गर्दा विशेष पुण्य प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। यही विश्वासबाट पञ्चकोशी क्षेत्रको अवधारणा जन्मिएको हो ।
२.२ दैलेखको पञ्चकोशी किन प्रसिद्ध
छ ।
दैलेखको पञ्चकोशी क्षेत्रको महत्वका केही प्रमुख आधारहरू छन्‌’
यहाँ शिव–शक्ति परम्पराको गहिरो प्रभाव छ ।
यो क्षेत्र खस साम्राज्य र प्राचीन कर्णाली सभ्यताको केन्द्र मानिन्छ ।
यहाँका मन्दिरहरू धार्मिक मात्र होइन, ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा पनि महत्वपूर्ण छन् ।
यहाँको जनजीवनमा पञ्चकोशी दर्शन एक प्रकारको सांस्कृतिक जीवनशैली बनिसकेको छ ।
यहाँ भएका धार्मिक अनुष्ठानहरू विशेषतः कोटिहोम, महायज्ञ, शिवरात्रि, जनैपूर्णिमा, श्रावण सोमबार आदि पर्वहरूले क्षेत्रलाई अझ चर्चित बनाएका छन् ।

३. दैलेखको पञ्चकोशीः इतिहास, लोक विश्वास र धार्मिक चेतना
३.१ प्राचीन कालदेखि निरन्तर पूजाआस्था
दैलेख क्षेत्रलाई प्राचीन कालदेखि नै तपोभूमि, देवभूमि, ऋषिमुनिहरूको ध्यानस्थल भनेर मानिन्छ । यहाँका वन–जंगल, नदी–खोला, गुफा र पहाडहरूमा ऋषि–मुनिहरूले तपस्या गरेको जनविश्वास पाइन्छ । इतिहासकारहरूका अनुसार दैलेख खस राज्यकालदेखि नै प्रशासनिक तथा सांस्कृतिक केन्द्र थियो ।
यहाँका मन्दिरहरूको वास्तुकला, मूर्ति संरचना, पुराना घण्टा, शिलालेख, पूजा पद्धति र परम्पराले पनि यस क्षेत्रलाई अत्यन्त पुरानो बनाउँछ। दैलेखका गाउँ–गाउँमा देवीदेवताको थानहरू, देउराली, मठ र पुराना धर्मशाला पाइन्छन्। यी सबैले पञ्चकोशी क्षेत्रलाई धार्मिक राजधानीकै स्वरूप दिन्छ ।
३.२ पञ्चकोशी दर्शन गर्ने परम्परा
दैलेखमा विशेष धार्मिक अवसरमा पञ्चकोशी दर्शन गर्ने परम्परा छ । मान्यता अनुसार, पञ्चकोशीका पाँच तीर्थस्थलको दर्शन गरेर मानिसले’
पाप क्षय हुन्छ
रोग व्याधि कम हुन्छ
मन शान्त हुन्छ
घर–परिवारमा सुख–शान्ति आउँछ
सन्तान प्राप्ति र वैवाहिक जीवनमा शुभता मिल्छ

मृतक आत्माले मोक्ष पाउँछ
जस्ता धार्मिक विश्वासहरू छन्। यी विश्वास केवल कथा होइनन्, दैलेखका मानिसको जीवनशैलीमा गहिरोसँग गाँसिएका व्यवहार हुन् ।

४. राष्ट्रगुरु योगी नरहरीनाथज्यू र दैलेख पञ्चकोशी
४.१ योगी नरहरीनाथज्यूः इतिहास खोज्ने राष्ट्रगुरु
राष्ट्रगुरु योगी नरहरीनाथज्यू नेपालको इतिहास, संस्कृति, राष्ट्रवाद र धर्म संरक्षणका लागि जीवन समर्पण गर्ने महान व्यक्तित्व हुनुहुन्छ । उहाँले नेपालका विभिन्न भागमा घुम्दै पुराना मन्दिर, शिलालेख, मूर्ति, ऐतिहासिक दस्तावेज र मौखिक इतिहास खोज्नुभयो । उहाँको योगदानले नेपालमा धेरै धार्मिक स्थलहरू पुनः उजागर भए। योगी नरहरीनाथज्यूको दृष्टिमा नेपालको इतिहास केवल राजाहरूको कथा होइन, यो धर्म, संस्कृति, भाषा र सभ्यताको निरन्तरता हो। यही सोचका कारण उहाँले कर्णाली र दैलेखलाई अत्यन्त महत्व दिनुभएको पाइन्छ ।
४.२ दैलेख पञ्चकोशीप्रति उहाँको विशेष आकर्षण
योगी नरहरीनाथज्यूले दैलेखको पञ्चकोशी क्षेत्रलाई केवल “स्थानीय तीर्थ“ भनेर हेर्नुभएन। उहाँले यसलाई’
नेपाल राष्ट्रको प्राचीन सांस्कृतिक आधार
खस सभ्यताको धार्मिक केन्द्र
शिव परम्पराको जीवित प्रमाण
राष्ट्रिय एकताको आध्यात्मिक धरोहर भनेर बुझ्नुभयो। त्यसैले उहाँले दैलेखको पञ्चकोशी क्षेत्रलाई व्यापक रूपमा चिनाउन विशेष भूमिका खेल्नुभयो ।
४.३ कोटिहोम र यज्ञः पञ्चकोशी चिनाउने अभियान
योगी नरहरीनाथज्यूले पञ्चकोशी क्षेत्रमा कोटिहोम जस्तो महान वैदिक अनुष्ठान गरेर यस क्षेत्रलाई देशभर परिचित गराउनुभएको थियो । कोटिहोम भन्नाले “एक करोड मन्त्र जप वा हवन“ भन्ने बुझिन्छ । यो सामान्य यज्ञ होइन, यो अत्यन्तै विशाल धार्मिक अनुष्ठान हो ।
कोटिहोमका मुख्य उद्देश्यहरू’
क्षेत्रको आध्यात्मिक उर्जा जागृत गर्नु
धार्मिक पर्यटनको विकास गर्नु
समाजमा नैतिकता र संस्कारको जागरण गर्नु
पुराना मन्दिरहरूको संरक्षण र प्रचार गर्नु
स्थानीय समुदायलाई एकताबद्ध गर्नु
सनातन धर्मको वैदिक परम्परा जीवित राखु
योगी नरहरीनाथज्यूले यस्ता अनुष्ठानमार्फत पञ्चकोशी क्षेत्रलाई धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पुनः स्थापित गर्नुभयो ।
४.४ पञ्चकोशीलाई “राष्ट्रिय तीर्थ“ बनाउन उहाँको भूमिका
दैलेखको पञ्चकोशी क्षेत्रलाई “राष्ट्रिय तीर्थ“ बनाउने काममा योगी नरहरीनाथज्यूको योगदान अत्यन्त ठूलो छ । उहाँले स्थानीय जनतालाई प्रेरणा दिनुभयो, पूजा परम्परालाई व्यवस्थित बनाउनुभयो, तीर्थयात्राको महत्त्व बुझाउनुभयो, र दैलेखलाई “धर्मको धरोहर“ का रूपमा उभ्याउनुभयो ।

५. पञ्चकोशीका पाँच प्रमुख तीर्थस्थलहरूको विस्तृत वर्णन
अब हामी पञ्चकोशीका पाँचवटा प्रमुख स्थलहरूलाई छुट्टाछुट्टै व्याख्यात्मक शैलीमा प्रस्तुत गछौँ ।
५.१ श्रीस्थान मन्दिरः दैलेखको आध्यात्मिक शिरोबिन्दु
५.१.१ श्रीस्थानको परिचय
दैलेख पञ्चकोशीभित्र सबैभन्दा प्रसिद्ध र श्रद्धाको केन्द्र मानिने तीर्थस्थल हो’ श्रीस्थान । “श्री“ शब्दले लक्ष्मी, समृद्धि, शुभता र पवित्रता जनाउँछ भने “स्थान” भनेको बसोबास वा केन्द्र हो । त्यसैले श्रीस्थानलाई शुभताको केन्द्र वा देवताको निवासस्थल भनेर मानिन्छ ।
श्रीस्थान मन्दिरको नाम सुन्नासाथ दैलेखका मानिसहरू मात्र होइन, कर्णाली क्षेत्रका भक्तजनहरूको मनमा आस्था जाग्छ । यो मन्दिर दैलेखको धार्मिक पहिचानको आधार हो ।
५.१.२ धार्मिक महत्व
श्रीस्थान मन्दिरलाई प्रायः शिवसँग सम्बन्धित शक्तिपीठ वा शिवालयका रूपमा लिइन्छ। यहाँ पूजा गर्ने मानिसहरू शिवको कृपा प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास गर्छन् । यो स्थानमा पूजा गर्दा’
मानसिक पीडा हट्छ
रोग व्याधि कम हुन्छ
घरमा धनधान्य बढ्छ
समाजमा मानसम्मान प्राप्त हुन्छ, भन्ने जनविश्वास छ ।
५.१.३ मन्दिरको संरचना र वातावरण
श्रीस्थानको मन्दिर परिसरमा प्रवेश गर्दा एक प्रकारको शान्ति अनुभूति हुन्छ । यहाँको प्राकृतिक वातावरण, पहाडको हरियाली, स्थानीय संस्कार र पूजा प्रणालीले मन्दिरलाई विशिष्ट बनाएको छ । मन्दिरको वरिपरि धारा, पवित्र स्थान र परम्परागत पूजा स्थलहरू रहेका छन् ।
५.१.४ मेला र पर्व
श्रीस्थानमा वर्षभरि विभिन्न पर्वहरूमा ठूलो मेला लाग्छ । विशेषगरी’
शिवरात्रि
तीज
श्रावण महिना
दशैं–तिहार
पूर्णिमा
यस्ता पर्वमा टाढाटाढाबाट भक्तजन
आउँछन् ।
५.१.५ योगी नरहरीनाथज्यूको भूमिका
योगी नरहरीनाथज्यूले श्रीस्थानलाई पञ्चकोशीको केन्द्रका रूपमा प्रचार गर्नुभयो । उहाँले यहाँका धार्मिक अनुष्ठानलाई व्यवस्थित गर्न सहयोग गर्नुभयो र यसको ऐतिहासिक महिमा उजागर गर्नुभयो । कोटिहोम जस्ता कार्यक्रमले श्रीस्थानलाई झनै राष्ट्रिय चर्चा दिलायो ।
५.२ नामिस्थान मन्दिरः “नाम जप्ने भूमि“ को पवित्रता
५.२.१ नामिस्थानको अर्थ र पहिचान
“नामि” भन्नाले नामसँग सम्बन्धित अर्थात् देवताको नाम जप्ने, ध्यान गर्ने वा भक्तिले पूर्ण ठाउँ भन्ने बुझिन्छ । नामिस्थान मन्दिर दैलेखको अर्को अत्यन्त पवित्र तीर्थस्थल हो । यो स्थानलाई “जप–तपको भूमि“ भनेर पनि मानिन्छ । नामिस्थानको धार्मिक वातावरण अत्यन्त शान्त र ध्यान केन्द्रित गर्ने खालको रहेको बताइन्छ ।
५.२.२ धार्मिक मान्यता
नामिस्थानमा पूजा गर्दा विशेष गरी
वाणी शुद्ध हुन्छ
मन एकाग्र हुन्छ
अध्ययन र ज्ञानमा वृद्धि हुन्छ
पारिवारिक कलह कम हुन्छ
कर्म शुद्ध हुन्छ, भन्ने जनविश्वास छ ।
यस स्थानमा विशेष गरी साधु–सन्त, योगी, सन्यासीहरू बसेर ध्यान गर्ने परम्परा पनि रहेको भनाइ पाइन्छ ।
५.२.३ लोककथा र धार्मिक कथा
नामिस्थानसँग सम्बन्धित लोककथाहरू दैलेखमा धेरै प्रचलित छन् । स्थानीय बुढापाकाहरूले सुनाउने कथामा नामिस्थानलाई देवता प्रकट हुने स्थान वा ऋषि–मुनिहरूले ध्यान गरेको स्थानका रूपमा वर्णन गरिन्छ । यस्ता कथाहरूले यस स्थानलाई रहस्यमय र पवित्र
बनाएको छ ।
५.२.४ योगी नरहरीनाथज्यूको योगदान
योगी नरहरीनाथज्यूले नामिस्थानको महिमा उल्लेख गर्दै यसलाई पञ्चकोशीको अभिन्न अंगका रूपमा प्रचार गर्नुभयो । उहाँको कार्यले नामिस्थान केवल गाउँको थान नभई “दैलेखको तीर्थ मार्ग“ को महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित भयो ।
५.३ धुलेश्वर मन्दिरः शिवको धुलोले पवित्र बनाएको भूमि
५.३.१ धुलेश्वर नामको अर्थ
“धुलेश्वर“ शब्द दुई भागबाट बनेको
छ :
धुलो धुल
ईश्वर
धुलेश्वर भन्नाले “धुलोमा वास गर्ने ईश्वर“ वा “धुलोले पवित्र भएको शिव” भन्ने अर्थ लाग्न सक्छ । यो नाम आफैंमा रहस्यमय छ । यसले स्थानीय जनविश्वासमा एउटा विशेष कथा बोकेको छ ।
५.३.२ धार्मिक महत्व
धुलेश्वर मन्दिर शिव आराधनाको प्रमुख केन्द्र हो । यहाँ शिवको पूजा गर्दा
ग्रहदोष हट्छ
अकाल मृत्युको भय कम हुन्छ
जीवनमा साहस बढ्छ
व्यापार–व्यवसायमा प्रगति हुन्छ
भन्ने मान्यता छ ।
५.३.३ धुलेश्वरको प्राकृतिक सौन्दर्य
धुलेश्वरको स्थान प्रकृतिसँग अत्यन्त नजिक रहेको मानिन्छ । पहाडको काख, वन–जंगलको शान्त वातावरण, चिसो हावा, चरा चुरुङ्गीको आवाज र मन्दिरको घण्टीको ध्वनिले भक्तजनलाई आध्यात्मिक अनुभूति दिलाउँछ ।
५.३.४ पूजापद्धति
धुलेश्वरमा विशेष गरी’
जलाभिषेक
बेलपत्र अर्पण
धूप–दीप
रुद्रीपाठ
महामृत्युञ्जय जप
गरिन्छ । श्रावण महिनामा यहाँ विशेष भीड लाग्ने गर्छ ।
५.३.५ योगी नरहरीनाथज्यूको भूमिका
योगी नरहरीनाथज्यूले धुलेश्वरको महिमा लेखन र प्रवचनमार्फत फैलाउनुभएको भनाइ पाइन्छ । उहाँले कोटिहोम र यज्ञ गर्दा धुलेश्वर क्षेत्रलाई समेत समेटेर धार्मिक यात्रालाई पूर्णता दिनुभयो । यसले धुलेश्वरलाई पञ्चकोशीको महत्वपूर्ण स्तम्भ बनायो ।
५.४ पादुकाः देवताको चरणचिन्ह रहेको पवित्र स्थल
५.४.१ पादुका भन्नाले के बुझिन्छ
“पादुका” शब्दको अर्थ “चरण“ वा “पाउको चिन्ह“ हो । हिन्दू धर्ममा पादुका विशेष महत्वको प्रतीक हो । पादुका स्थानलाई प्रायः देवता, ऋषि वा गुरुको चरण परेको स्थान भनेर मानिन्छ ।
दैलेखको पञ्चकोशीभित्रको पादुका स्थान अत्यन्त श्रद्धा र विश्वासको केन्द्र हो । यो ठाउँलाई भक्तजनहरूले देवताको प्रत्यक्ष उपस्थितिको प्रमाण मान्ने गर्छन् ।
५.४.२ धार्मिक महत्व
पादुका स्थानमा पूजा गर्दा’
जीवनमा मार्गदर्शन मिल्छ
संकटबाट मुक्ति मिल्छ
यात्रामा सुरक्षा हुन्छ
गुरु कृपा प्राप्त हुन्छ
भन्ने विश्वास छ ।
विशेष गरी विद्यार्थी, परीक्षार्थी, काम खोज्ने युवा र जीवनमा कठिनाइ भोगिरहेका मानिसहरू पादुकामा पूजा गर्न जाने परम्परा रहेको पाइन्छ ।
५.४.३ पादुका र गुरु परम्परा
पादुका स्थललाई गुरु परम्परासँग जोडेर हेर्ने चलन छ । यगी, सन्यासी र साधु परम्परामा गुरुको पादुका पूजालाई अत्यन्त उच्च स्थान दिइन्छ । यही कारण पादुका क्षेत्रलाई “गुरु भूमि“ भनेर पनि मानिन्छ ।
५.४.४ योगी नरहरीनाथज्यू र पादुका
योगी नरहरीनाथज्यू आफैं योगी परम्पराका महान साधक हुनुहुन्थ्यो। उहाँले पादुका स्थलको महत्व बुझेर यसलाई पञ्चकोशी यात्रामा अनिवार्य तीर्थका रूपमा समेट्नुभयो । उहाँको दृष्टिमा पादुका केवल ढुंगामा बनेको चिन्ह होइन, यो सनातन गुरु परम्पराको प्रतीक थियो ।
५.५ तल्लो डुंगेश्वर मन्दिरः रहस्यमय भूमिगत ग्यास र शिव उपासनाको केन्द्र
५.५.१ डुंगेश्वरको परिचय
दैलेख जिल्लाको सबैभन्दा चर्चित र रहस्यमय धार्मिक स्थलमध्ये एक हो’ डुंगेश्वर। विशेषगरी “तल्लो डुंगेश्वर“ मन्दिरलाई पञ्चकोशीको महत्वपूर्ण केन्द्र मानिन्छ ।
डुंगेश्वर नामले नै ढुंगा (डुंगा) र ईश्वर (शिव) को सम्बन्ध देखाउँछ। यो स्थानलाई ढुंगामा प्रकट भएको शिव वा ढुंगाबाट उत्पन्न शक्ति भनेर बुझिन्छ ।
५.५.२ तल्लो डुंगेश्वरको धार्मिक महत्व
तल्लो डुंगेश्वरमा शिवको पूजा गर्दा :
रोग व्याधि हट्छ
भय र बाधा समाप्त हुन्छ
मनोकामना पूरा हुन्छ
परिवारमा सुख शान्ति हुन्छ
देवदोष र पितृदोष हट्छ
भन्ने विश्वास छ ।
५.५.३ रहस्यमय प्राकृतिक विशेषता
डुंगेश्वर क्षेत्र नेपालको त्यस्तो ठाउँ हो जहाँ भूमिगत प्राकृतिक ग्यास निस्कने चर्चा हुन्छ । धेरैले यसलाई चमत्कारका रूपमा हेर्छन् भने वैज्ञानिक दृष्टिले यसलाई भूगर्भीय संरचनासँग जोडिन्छ । तर स्थानीय धार्मिक विश्वासमा यो “शिवको अग्नि शक्ति“ को प्रतीक मानिन्छ ।
यस प्रकारको प्राकृतिक विशेषताले डुंगेश्वरलाई धार्मिक मात्र होइन, प्राकृतिक र वैज्ञानिक दृष्टिले पनि अनौठो बनाएको छ ।
५.५.४ तल्लो डुंगेश्वरमा हुने पूजा र परम्परा
तल्लो डुंगेश्वरमा विशेष
गरी’
शिवलिंगमा जल अर्पण
धूप–दीप
बेलपत्र
रुद्री, महामृत्युञ्जय
बलि परम्परा (केही ठाउँमा प्रचलित)
भजन कीर्तन
जस्ता गतिविधि
गरिन्छ ।
विशेष पर्वहरूमा यहाँ ठूलो मेला लाग्छ। विशेष गरी शिवरात्रि र श्रावण महिनामा भक्तजनहरूको भीड अत्यधिक हुन्छ ।
५.५.५ योगी नरहरीनाथज्यूको योगदान
योगी नरहरीनाथज्यूले डुंगेश्वर क्षेत्रलाई पञ्चकोशीको अनिवार्य तीर्थस्थलका रूपमा प्रचार गर्नुभयो । उहाँको कोटिहोम, प्रवचन र धार्मिक अभियानले तल्लो डुंगेश्वरको चर्चा कर्णाली मात्र होइन, देशभर फैलियो । उहाँले यस स्थानलाई “दैलेखको आध्यात्मिक ऊर्जा केन्द्र” को रूपमा स्थापित गरिदिनुभयो ।

६. पञ्चकोशी क्षेत्रको धार्मिक पर्यटन र सांस्कृतिक सम्भावना
६.१ पञ्चकोशीः पर्यटन र तीर्थयात्राको सम्भावित केन्द्र
दैलेखको पञ्चकोशी क्षेत्र नेपालकै महत्वपूर्ण धार्मिक पर्यटन क्षेत्र बन्न सक्छ । यहाँका मन्दिरहरू प्राचीन छन्, धार्मिक कथा छन्, प्राकृतिक सौन्दर्य छ, स्थानीय संस्कृति छ र यज्ञ–होम गर्ने परम्परा पनि जीवित छ । यदि उचित पूर्वाधार विकास गरियो ।
होटल तथा धर्मशाला विकास
सडक पहुँच सुधार
सूचना केन्द्र स्थापना
गाइड प्रशिक्षण
तीर्थ मार्ग व्यवस्थापन
धार्मिक मेला व्यवस्थित सञ्चालन
गर्दै पञ्चकोशीलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक पर्यटन केन्द्र बनाउन सकिन्छ ।
६.२ स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान
धार्मिक पर्यटनले स्थानीय जनतालाई
रोजगारी
व्यापार
हस्तकला बिक्री
स्थानीय उत्पादनको बजार
यातायात र सेवा क्षेत्रको विकास
जस्ता आर्थिक लाभ दिन्छ । पञ्चकोशी क्षेत्रमा मेला लाग्दा गाउँका किसानदेखि व्यापारीसम्म सबै लाभान्वित हुन्छन् ।
६.३ संस्कृति र पहिचान संरक्षण
पञ्चकोशी क्षेत्रको संरक्षण भनेको केवल मन्दिर बचाउनु हो ।
खस सभ्यता बचाउनु
कर्णालीको मौलिक भाषा–संस्कार बचाउनु
लोकगीत, भजन, नाचगान बचाउनु
जात्रा, पर्व, परम्परा जोगाउनु हो ।
यसैले पञ्चकोशी संरक्षण राष्ट्रकै सांस्कृतिक कर्तव्य हो ।

७. योगी नरहरीनाथज्यूको कोटिहोम अभियानको सामाजिक प्रभाव
७.१ धार्मिक जागरण
कोटिहोमले समाजमा धार्मिक चेतना जगायो। मानिसहरू आफ्नो मन्दिर, आफ्नो इतिहास र आफ्नो संस्कारप्रति जागरुक भए । धेरै युवाहरूले धर्मलाई पुरानो सोच होइन, आफ्नो पहिचानको आधार भनेर बुझ्न थाले ।
७.२ सामाजिक एकता
कोटिहोम जस्तो ठूलो अनुष्ठानमा सबै जात, वर्ग र समुदायका मानिस सहभागी हुन्छन् । यसले समाजमा एकता बढाउँछ। पञ्चकोशी क्षेत्रमा कोटिहोम हुँदा गाउँगाउँबाट मानिस आएर सेवा गरे, दान दिए, भजन गाए। यसले आपसी मेलमिलाप र सहकार्य बढायो ।
७.३ मन्दिर संरक्षणमा प्रेरणा
योगी नरहरीनाथज्यूको प्रेरणाले धेरै ठाउँमा मन्दिर मर्मत, सरसफाइ, मूर्ति संरक्षण र पूजा परम्परा व्यवस्थित गर्ने अभियान सुरु भयो । पञ्चकोशी क्षेत्रको संरक्षणको चेतना यही अभियानबाट फैलिएको मानिन्छ ।

८. पञ्चकोशी क्षेत्रको संरक्षणका चुनौतीहरू
पञ्चकोशी क्षेत्र जति पवित्र छ, त्यति नै संवेदनशील पनि छ । आजको समयका केही चुनौतीहरू
मन्दिरहरूको पुरानो संरचना बिग्रिँदै जानु
सडक र पूर्वाधार अभाव
धार्मिक स्थलमा फोहोर व्यवस्थापन समस्या
युवा पलायन
पर्यटन व्यवस्थापनको कमी
सरकारी तथा संस्थागत सहयोगको न्यूनता
ऐतिहासिक दस्तावेजको अभाव
यी चुनौती समाधान नगरे पञ्चकोशी क्षेत्रको वास्तविक महत्व भविष्यमा कमजोर हुन सक्छ ।
९. पञ्चकोशी क्षेत्र विकासका लागि सुझाव
९.१ धार्मिक तीर्थ मार्ग घोषणा
सरकारले श्रीस्थान–नामिस्थान–धुलेश्वर–पादुका–तल्लो डुंगेश्वरलाई जोडेर “दैलेख पञ्चकोशी तीर्थ मार्ग” घोषणा गर्नुपर्छ ।
९.२ अनुसन्धान र अभिलेखिकरण
मन्दिरको इतिहास, लोककथा, शिलालेख, मूर्ति र पुरातात्विक वस्तुहरूको अध्ययन गरी दस्तावेज तयार गर्नुपर्छ। योगी नरहरीनाथज्यूको लेखन र अभिलेखलाई आधार बनाएर अनुसन्धान केन्द्र स्थापना गर्न सकिन्छ ।
९.३ वार्षिक पञ्चकोशी महोत्सव
पञ्चकोशी क्षेत्रलाई चिनाउन वार्षिक रूपमा
पञ्चकोशी धार्मिक महोत्सव
वैदिक सम्मेलन
भजन प्रतियोगिता
सांस्कृतिक कार्यक्रम
स्थानीय उत्पादन प्रदर्शनी
९.४ योगी नरहरीनाथज्यूको स्मृति संरक्षण
योगी नरहरीनाथज्यूले कोटिहोम र धार्मिक अभियान चलाएर यस क्षेत्रलाई चिनाउनुभएको योगदानलाई सम्मान गर्दै
स्मृति पार्क
योगी नरहरीनाथ धर्म–संस्कृति केन्द्र
पुस्तकालय तथा संग्रहालय
शोध प्रतिष्ठान
स्थापना गर्न सकिन्छ ।
१०. निष्कर्षः
दैलेख पञ्चकोशी’कर्णालीको अमूल्य धरोहर दैलेखको पञ्चकोशी क्षेत्र कुनै साधारण धार्मिक स्थलहरूको समूह होइन । यो कर्णाली प्रदेशको
आत्मा हो, दैलेखको पहिचान हो र नेपालको सांस्कृतिक धरोहर हो। श्रीस्थान, नामिस्थान, धुलेश्वर, पादुका र तल्लो डुंगेश्वर यी पाँच तीर्थस्थलहरूले दैलेखलाई धार्मिक राजधानी जस्तै बनाएका छन् ।
यी स्थलहरूमा केवल पूजा हुँदैन, यहाँ इतिहास बोल्छ, सभ्यता झल्किन्छ, लोककथा बाँचिन्छ र धर्म संस्कार जीवित रहन्छ । यस्तो महान भूमिलाई चिनाउने काममा राष्ट्रगुरु योगी नरहरीनाथज्यूको योगदान अत्यन्त
ऐतिहासिक छ ।
उहाँले कोटिहोम, प्रवचन, यात्राहरू र सांस्कृतिक अभियानमार्फत पञ्चकोशी क्षेत्रलाई कर्णालीबाट बाहिर नेपालभर फैलाउनुभयो ।
आजको पुस्ताले पञ्चकोशीलाई केवल दर्शन गर्ने तीर्थ होइन, संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी ठान्नुपर्छ । मन्दिरहरूको संरक्षण, धार्मिक पर्यटनको विकास, स्थानीय
संस्कृतिको प्रवद्र्धन र योगी नरहरीनाथज्यूको योगदानको अभिलेखिकरण गर्न सकियो भने दैलेख पञ्चकोशी क्षेत्र नेपालकै महान तीर्थस्थलको सूचीमा अझ उच्च स्थानमा
पुग्नेछ ।
(लेखक योगी नरहरिनाथ अध्ययन तथा अनुसन्धान प्रतिष्ठानका अध्यक्ष हुन् ।)