बाँके, १ कार्तिक ।

नेपालीहरूको महान् पर्व दशैँ र दिपावली नजिकिएसँगै बाँकेका कुमाल समुदायमा चाडपर्वको रौनकसँगै कामको चटारो पनि बढेको छ । पुस्तौँदेखि माटोका भाँडाकुँडा र दियो बनाएर जीविकोपार्जन गर्दै आएको कुमाल समुदायका परिवार यतिबेला माटो मुछ्न, दियोको आकार दिन र बिक्रीका लागि तयार पार्न दिनरात खटिरहेका छन् । 

आधुनिक विद्युतीय बत्तीको प्रयोग बढ्दै गए पनि दिपावलीमा माटोको दियो बाल्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा कायम रहेकाले कुमाल समुदायका लागि दसैँ–तिहार आम्दानीको महत्वपूर्ण अवसर बनेको छ ।

दिपावलीमा घरआँगन, मठमन्दिर तथा पूजास्थलमा माटोको दियो बाल्ने चलन रहेकाले नेपालगञ्जसहित बाँकेका विभिन्न स्थानमा रहेका कुमाल परिवारलाई दियो बनाउन भ्याइनभ्याइ भएको हो । विशेषगरी मधेसी समुदायमा दिपावलीका बेला माटोको दियो बाल्ने परम्परा रहेकाले यस समयमा बजारमा दियोको माग बढ्ने गरेको नेपालगञ्जका सामाजिक अगुवा विष्णुलाल कुमालले बताए ।

उनका अनुसार कुमाल समुदायका दर्जनभन्दा बढी परिवार अहिले बिहान सबेरैदेखि रातीसम्म दियो बनाउने काममा व्यस्त छन् । कतिपय परिवार राती २ बजेदेखि नै उठेर माटो मुछ्ने, दियोलाई आवश्यक आकार दिने, सुकाउने र बिक्रीका लागि तयार पार्ने काममा जुट्ने गरेका छन् । चाडपर्वको समय सीमित अवधिमा धेरै दियो उत्पादन गर्नुपर्ने भएकाले परिवारका सदस्य नै काममा खटिने गरेका छन् ।

यस सिजनमा एक परिवारले एक लाखदेखि पाँच लाख वटासम्म दियो उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको कुमालले जानकारी दिए । उत्पादन र बिक्रीको अवस्था हेरेर प्रतिपरिवार एक लाखदेखि तीन लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी हुने अपेक्षा गरिएको उनले बताए । चाडपर्वका बेला दियोको माग बढ्ने भएकाले कुमाल समुदायका लागि यो समय वर्षभरिको आम्दानी जुटाउने अवसरसमेत बन्ने गरेको छ ।

कुमालहरूले तयार पारेका दियो खरिद गर्न ग्राहक तथा व्यापारी कतिपय अवस्थामा घरमै पुग्ने गरेका छन् । त्यस्तै, केही कुमाल परिवारले नेपालगञ्जको त्रिभुवन चोकमा लगेर दियो बिक्री गर्ने गरेका छन् । दशैँ–तिहार नजिकिँदै जाँदा बजारमा दियो किन्ने ग्राहकको चहलपहल बढ्न थालेको छ । मागअनुसार समयमै दियो तयार पार्नुपर्ने भएकाले उनीहरूलाई उत्पादन र बिक्री दुवैको व्यवस्थापन गर्नुपर्ने चुनौती पनि छ ।

आधुनिक विद्युतीय बत्ती, झिलिमिली बत्ती र अन्य सजावटका सामग्रीको प्रयोग बढ्दै गए पनि धार्मिक अनुष्ठान तथा पूजाआजामा माटोको दियोको महत्व कायमै रहेको कुमालको भनाइ छ । परम्परागत रूपमा माटोको दियो बाल्ने चलनले निरन्तरता पाएकाले यसको माग पूर्ण रूपमा घट्न नसकेको उनले बताए ।

कुमाल समुदायको जीवनशैली र पहिचानसँग जोडिएको माटाका सामग्री बनाउने पेसा केवल आम्दानीको माध्यम मात्र होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परागत सीप पनि हो । माटोको छनौंट, त्यसलाई मुछ्ने, चक्रमा राखेर आकार दिने र घाममा सुकाउनेजस्ता काममा सीप, धैर्य र अनुभव आवश्यक पर्छ । यही सीपका आधारमा कुमाल समुदायले वर्षौँदेखि घरायसी प्रयोजन तथा चाडपर्वमा प्रयोग हुने विभिन्न सामग्री उत्पादन गर्दै आएको छ । तर बदलिँदो समयसँगै बजारमा प्लास्टिक, धातु र अन्य आधुनिक सामग्रीबाट बनेका भाँडाकुँडाको प्रयोग बढ्दै जाँदा परम्परागत पेसालाई निरन्तरता दिन चुनौतीसमेत थपिएको छ । 

यस्तो अवस्थामा दसैँ–तिहारजस्ता चाडपर्वमा माटाका दियोको माग बढ्नुले कुमाल समुदायको परम्परागत सीप जोगाउन र परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ । माटोको दियो बाल्नु केवल धार्मिक आस्थासँग जोडिएको अभ्यास मात्र होइन, स्थानीय उत्पादन, परम्परागत सीप र समुदायको जीविकोपार्जनसँग पनि सम्बन्धित छ । कुमाल समुदायले बनाएका दियो प्रयोग गर्नुले स्थानीय श्रम र उत्पादनलाई प्रोत्साहन दिनुका साथै पुस्तौँदेखि चल्दै आएको मौलिक पेसालाई निरन्तरता दिन सहयोग पुग्छ ।

चाडपर्वको उज्यालो फैलाउन माटोका दियो बनाउन जुटेका कुमाल समुदायका लागि बजारमा उचित मूल्य, सहज बिक्री र आवश्यक कच्चा पदार्थको उपलब्धता महत्त्वपूर्ण छन् । परम्परागत सीपको संरक्षणसँगै स्थानीय उत्पादनको प्रवद्र्धन गर्न सके माटाका सामग्री निर्माण पेसालाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्न सहज हुने देखिन्छ । आधुनिकतासँगै परम्परालाई पनि जोगाउँदै आएको कुमाल समुदायको मेहनतले यस बर्षको दशैँ–तिहारलाई उज्यालो बनाउनुका साथै स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ ।