बाँके ,१६ माघ।

लुम्बिनी प्रदेशमा पछिल्ला वर्षहरूमा वन्यजन्तु संरक्षणका प्रयासहरू सफल बन्दै जाँदा वन्यजन्तुको संख्या वृद्धि भएको छ । तर यही सफलता सँगसँगै मानव–वन्यजन्तु द्वन्द पनि तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ । बाघ, चितुवा, हात्ती लगायतका वन्यजन्तु मानव बस्ती नजिकै पुग्न थालेपछि मानवीय क्षति, जनधनको नोक्सानी र नागरिकमा डरको वातावरण सिर्जना हुन थालेको छ । यस अवस्थालाई न्यूनीकरण गर्न प्रदेशमा नयाँ रणनीति तयार गरिएको छ, जसले संरक्षण र मानव सुरक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

लुम्बिनी प्रदेशमा हाल दुईवटा राष्ट्रिय निकुञ्ज, एउटा सिकार आरक्षण र एउटा संरक्षण क्षेत्र रहेका छन् । यी संरक्षित क्षेत्रहरूमा विगत केही वर्षदेखि गरिएको संरक्षण प्रयासका कारण बाघ, गैंडा, चितुवा, हरिण, हात्ती जस्ता वन्यजन्तुको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ । संरक्षणको यो सफलता अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै प्रशंसनीय मानिए पनि यसको असर मानव बस्तीमा देखिन थालेको छ । विशेषगरी बाँके र बर्दिया जिल्लामा बाघ र चितुवाको आक्रमणका घटना बढ्दै जाँदा स्थानीयवासी त्रसित बन्न पुगेका छन् ।
राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका महानिर्देशक डा. बुद्धिसागर पौडेलका अनुसार संरक्षणको सफलतासँगै द्वन्द बढ्नु स्वाभाविक प्रक्रिया हो । उहाँले भन्नुभयो, “अबको मुख्य चुनौती भनेको वन्यजन्तु संरक्षणलाई निरन्तरता दिँदै मानव–वन्यजन्तु द्वन्दलाई कसरी कम गर्ने भन्ने हो । यसका लागि दीर्घकालीन र व्यवहारिक रणनीति आवश्यक छ ।” उहाँका अनुसार नयाँ रणनीतिमा वन्यजन्तुको चालढाल अनुगमन, जोखिमयुक्त क्षेत्रको पहिचान, स्थानीय समुदायसँग सहकार्य र प्रविधिको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिइएको छ ।
वन तथा भू–संरक्षण विभागका उपमहानिर्देशक धनञ्जय लामिछानेले समस्याग्रस्त वन्यजन्तुको व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याउनुभयो । उहाँका अनुसार मानव बस्तीमा बारम्बार प्रवेश गर्ने वा आक्रमण गर्ने वन्यजन्तुलाई विशेष निगरानीमा राख्ने, आवश्यक परे स्थानान्तरण गर्ने वा नियन्त्रणमा लिने व्यवस्था हुनुपर्छ । साथै, वन्यजन्तु अपराध नियन्त्रणका लागि सुरक्षा निकाय, स्थानीय तह र समुदाय सबै एकजुट हुनुपर्ने उहाँको भनाइ छ ।
वन्यजन्तु अपराधका घटनाहरू पनि बढ्दै जानु अर्को चुनौती बनेको छ । अवैध सिकार, वन्यजन्तुका अंगहरूको कारोबार र संरक्षित क्षेत्रभित्र गैरकानुनी गतिविधि बढ्दा संरक्षण प्रयास कमजोर हुन सक्ने खतरा देखिएको छ । यही कारण मानव–वन्यजन्तु द्वन्द न्यूनीकरणसँगै अपराध नियन्त्रणलाई पनि रणनीतिक प्राथमिकतामा राखिएको छ ।
लुम्बिनी प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालयका सचिव प्रमोद भट्टराईका अनुसार अब प्रविधिको प्रयोगलाई व्यापक बनाइनेछ । “ड्रोनमार्फत वन्यजन्तुको अनुगमन, जोखिमयुक्त मार्गको पहिचान र समयमै सूचना प्रवाह गर्न सकिने व्यवस्था गरिँदैछ । यसले द्वन्द न्यूनीकरणमा ठूलो सहयोग पुग्नेछ,” उहाँले भन्नुभयो । साथै, वन्यजन्तु ओहोरदोहोर गर्ने स्थानमा विशेष निगरानी र चेतनामूलक बोर्ड राख्ने योजना पनि अघि बढाइएको छ ।
संरक्षित क्षेत्रमा कार्यरत जेडएसएल नेपाल, डब्लु डब्लु एफ जस्ता संस्थाहरूले पनि पछिल्लो समय सक्रिय भूमिका बढाएका छन् । यी संस्थाहरूले तत्काल व्यवस्थापन, क्षतिपूर्ति प्रक्रिया सहज बनाउने, समुदायलाई सचेत गराउने र सरोकारवाला निकायबीच समन्वय बढाउने काम गरिरहेका छन् । यसले नागरिकमा संरक्षणप्रतिको भावना जाग्ने र वन्यजन्तुसँग सहअस्तित्वको सोच विकसित हुने विश्वास गरिएको छ ।
समग्रमा, लुम्बिनी प्रदेशमा मानव–वन्यजन्तु द्वन्द चुनौतीका रूपमा देखिए पनि यसलाई अवसरमा बदल्न सकिने सम्भावना उत्तिकै छ । प्रभावकारी रणनीति, प्रविधिको प्रयोग, समुदायको सहभागिता र निकायबीचको समन्वयले संरक्षण र मानव सुरक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ ।