बाँके, ११ कार्तिक ।

गाउँबस्ती र घरआँगनमा दसैँको रौनक सकिएर तिहारको चहलपहल सुरु हुन थालेको छ । परदेशिएका आफन्त घर फर्किन थालेका छन् भने बजारमा किनमेलको चटारो बढेको छ । घरघरमा सरसफाइ, देउसीभैलो र दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको भेटघाटको तयारी भइरहेको छ । तर, बाँकेको कोहलपुरमा छ महिनादेखि होल्डिङ सेन्टरमा बस्दै आएका सुकुम्बासी परिवारका लागि भने चाडपर्वको खुसीभन्दा घरबासको चिन्ताले सताएको छ । न बस्ने गतिलो ठाउँ छ, न परिवारसँग रमाएर चाडपर्व मनाउने वातावरण उनीहरूका लागि यस बर्षको दसैँ अभाव र पीडामै बित्यो भने तिहार पनि त्यसरी नै बित्ने चिन्ता थपिएको छ ।

आफन्तसँग बसेर दशैँ मनाउने रहर पूरा नभए पनि अब तिहारमा परिवारसँग रमाउने र नयाँ आशा जगाउने उनीहरूको चाहना छ । तर, ओत लाग्ने आफ्नै घर नहुँदा त्यो चाहना पनि पूरा हुने हो कि होइन भन्ने अन्योल छ । बाँकेको कोहलपुरस्थित होल्डिङ सेन्टरमा आश्रय लिइरहेका विस्थापित परिवारका लागि चाडपर्वको समय खुसीभन्दा बढी पीडा र अनिश्चितताको समय बनेको छ ।

कोहलपुर नगर विकास समितिको २८ बिघा जग्गामा लामो समयदेखि बसोबास गर्दै आएका परिवार गत वैशाखमा बस्ती हटाइएपछि विस्थापित भएका हुन् । बर्षौँदेखि बस्दै आएको घर छाड्नुपरेपछि उनीहरू अहिले अस्थायी आश्रयमा जीवन गुजारिरहेका छन् । कोहलपुर नगरपालिकाका अनुसार लगत सङ्कलनमा समेटिएका परिवारमध्ये हाल १०२ घरधुरीका विस्थापित परिवार कोहलपुर बसपार्क, नगर विकास समिति र दीपशिखा आधारभूत विद्यालयमा बनाइएका होल्डिङ सेन्टरमा बस्दै आएका छन् ।

एउटै कोठामा धेरै जना कोचिएर बस्नुपर्ने बाध्यता छ । पर्याप्त ठाउँको अभावमा दैनिक घरायसी काम गर्न, बालबालिकालाई सहज वातावरणमा राख्न र परिवारका सदस्यलाई आराम गर्नसमेत कठिनाइ भइरहेको छ । लामो समयसम्म अस्थायी बसोबास गर्नुपर्दा उनीहरूको दैनिकी झन् कष्टकर बनेको छ । चाडपर्वमा घर लिपपोत गर्ने, नयाँ लुगा लगाउने र परिवारसँग बसेर मीठोमसिनो खाने रहर उनीहरूका लागि अहिले सपना जस्तै बनेको छ ।

होल्डिङ सेन्टरमा बस्दै आएकी कल्पना कामी र बिर्मा विकका लागि पनि दसैँले खुसीभन्दा बढी अभावको अनुभूति गराएको छ । आफ्नै घरमा बसेर परिवार र आफन्तसँग चाडपर्व मनाउने रहर हुँदा हुँदै पनि अस्थायी आश्रयमा बस्नुपर्दा उनीहरूको मनमा पीडा थपिएको छ । वर्षौँसम्म बसोबास गरेको ठाउँबाट विस्थापित भएपछि सुरक्षित रूपमा बस्न पाउने व्यवस्था नहुँदा भविष्यप्रतिको चिन्ता बढ्दै गएको छ ।

७० वर्षीया मिना दमाईलाई पनि जीवनको उत्तरार्धमा घरबारविहीन भएर बस्नुपर्ला भन्ने लागेको थिएन । बुढेसकालमा आरामसँग आफ्नै घरमा बस्ने र परिवारसँग सुखदुःख साटासाट गर्ने चाहना भएपनि अहिले साँघुरो ठाउँमा बस्नुपरेको उनको गुनासो छ । पर्याप्त ठाउँ नहुँदा दैनिक जीवनयापनमा कठिनाइ भएको मात्र होइन, घर नहुँदा धार्मिक तथा पारिवारिक संस्कारसमेत सहज रूपमा गर्न नपाएको उनी बताउँछन् ।

उमेर ढल्किँदै जाँदा आफ्नै घरमा सुरक्षित भएर बस्ने चाहना स्वाभाविक हो। तर, मिना दमाईजस्ता ज्येष्ठ नागरिकले अहिले आधारभूत आवासको अभावसँग जुध्नुपरेको छ । घर नहुँदाको पीडा चाडपर्वमा झन् गहिरो हुने गरेको छ । अरूका घरमा दशैँ–तिहारको खुसी छाइरहँदा उनीहरू भने आफ्नो भविष्य कहाँ र कसरी बिताउने भन्ने चिन्तामा छन् ।

विस्थापित परिवारले सुरक्षित र स्थायी बसोबासको व्यवस्था गरिदिन सरकारसँग माग गरेका छन् । उनीहरूलाई तत्कालका लागि सुरक्षित आश्रयसँगै दीर्घकालीन रूपमा आफ्नै बसोबासको व्यवस्था आवश्यक देखिएको छ । अस्थायी होल्डिङ सेन्टरमा लामो समयसम्म बस्नुपर्दा बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अन्य परिवारका सदस्यको दैनिक जीवनमा परेको असरलाई ध्यानमा राख्दै समस्या छिटो समाधान गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ ।

विस्थापित परिवारको समस्या समाधानका लागि वास्तविक भूमिहीन दलित तथा सुकुम्बासीको पहिचान गर्ने काम भइरहेको कोहलपुर नगरपालिकाले जनाएको छ । विभिन्न जिल्ला तथा स्थानीय तहबाट विवरण माग गरिएको र प्राप्त विवरणका आधारमा वास्तविक भूमिहीनको पहिचान गरी बसोबास व्यवस्थापनका लागि पहल भइरहेको नगरपालिकाको भनाई छ । त्यसका लागि सरकारी तथा ऐलानी जग्गाको खोजीसमेत भइरहेको जनाइएको छ ।

नगरपालिकाका नगर प्रहरी प्रमुख वीरबहादुर थापाका अनुसार विस्थापित परिवारको विवरण संकलन तथा व्यवस्थापनका विषयमा प्रक्रिया अघि बढाइएको छ । यद्यपि, परिवारहरूको स्थायी बसोबास कहिलेसम्म सुनिश्चित हुन्छ भन्ने विषयमा भने उनीहरू अझै स्पष्ट जवाफको प्रतीक्षामा छन् ।

घर केवल घामपानीबाट जोगिने छानो मात्र होइन, परिवारको सुरक्षा, आत्मसम्मान र सामाजिक जीवनको आधार पनि हो । आफ्नै घर नहुँदा चाडपर्वको खुसी मात्र खोसिँदैन, बालबालिकाको भविष्य, ज्येष्ठ नागरिकको सुरक्षा र परिवारको नियमित जीवनसमेत प्रभावित हुन्छ । त्यसैले विस्थापित परिवारको समस्या समाधान गर्दा उनीहरूको वास्तविक अवस्था पहिचान गरी सुरक्षित, व्यवस्थित र दिगो बसोबासको व्यवस्था गर्नु आवश्यक छ ।

घरआँगनमा दशैँको रौनक सकिएर तिहारको उज्यालो छाउन थालेको छ । तर, कोहलपुरका विस्थापित परिवार भने आफ्नै घरबासको प्रतीक्षामा छन् । अरूका घरमा दीपावलीका दियो बलिरहँदा उनीहरूको मनमा भने कहिले आफ्नै घरको आँगन उज्यालो होला भन्ने प्रश्न छ ।

परिवारसँग आफ्नै छानामुनि बसेर चाडपर्व मनाउने उनीहरूको चाहना कहिले पूरा हुन्छ भन्ने अझै निश्चित छैन । उनीहरूका लागि तिहारको वास्तविक उज्यालो त्यतिबेला मात्र हुनेछ, जतिबेला अस्थायी आश्रयको अनिश्चितता हटेर सुरक्षित र सम्मानजनक बसोबासको सुनिश्चितता हुनेछ ।