हाम्रो प्रवृत्ती

हामी सबै सक्षम अभिभावक बन्न चाहान्छौं । छोरा–छोरीलाई पढ–पढ मात्र भनिरहन्छौं । पढमात्र भन्यो भन्यो भने आफू असल र सक्षम अभिभावक होईन्छ भन्ने हाम्रो मनस्थिती हुन्छ ।

भारतिय शिक्षा विद् गिजु भाइले लेखेको एउटा कुरा याद आउँछ,“म खेल्छु नखेल भन्छन् , उफ्रन्छु नउफ्र भन्छन्, म गीत गाउँछु नगाउ भन्छन् । म के गरु, कहाँ जाउँ ?” एउटा बालकको पीडा हो । वास्तवमा बालबालिका स्वतःस्फूर्त रुपमा सिक्न चाहान्छन् ।

आमाले चुल्होमा रोटी हाल्दै गर्दा छोरीले पनि अलिकती पीठो तानेर रोटी हाल्ने अभ्यास गरिरहँदा आमाले यसो नगर, बाहिर जाउ भनेर गाली गरेको वा चड्कन हानेको घटना त हामीले देखेका हौंला या सुनेका वा भोगेका हौंला । हाम्रो समाज यस्तै छ । हामी हाम्रा बच्चालाई स्वतःस्र्फूतरुपमा केही पनि गर्न दिंदैनौं ।

धुलोमा खेल्यो भने, “धुलोमा नखेल । कपडा फोहोर हुन्छ । हातखुट्टा फोहोर हुन्छ । हामी रोगी हुन्छौं । आदि ईत्यादी ।” उपदेश दिन्छौं । तर उनीहरुको लागि योजना बनाउँदैनौं । सिकाइको परिभाषा ः सिकाइ एक स्थायी प्रकारको व्यवहार परिवर्तन हो । यो शिक्षा, ज्ञान ग्रहण र तालिमबाट प्राप्त हुन्छ ।

त्यस्तै स्टेफेन रोबिन्सनले भनेका छन्ः सिकाइ एउटा सम्भवतः स्थायीरुपमा ब्यवहामा हुने परिबर्तन हो जुन अनुभवबाट प्राप्त हुन्छ । अभिभावकका प्रकारहरुः

१. अधिकारवादी (Authoritarian) 

यस प्रकारको अभिभावकत्वमा अभिभावकले बच्चाबाट धेरै ठुलो आशा÷अपेक्षा राखेको हुन्छ । मैले भनेको कुरा किन भएन ?, तिमीले राम्रो गर्न किन सकेनौं ? भनेर आशा गर्ने र उक्त आशा पुरा गर्न नसकेमा बच्चालाई कमजोर मान्ने प्रवृत्ति हुन्छ ।

बच्चालाई स्वतन्त्रता पनि कम हुन्छ । बच्चाले के गरिराखेको छ ? भन्ने कुरा निगरानी धेरै गरिएको हुन्छ । यस प्रकारको अभिभावकत्वमा हुर्किएका बालबालिका समाजमा धेरै घुलमिल हुन नसक्ने खालका हुन्छन् । किन भने उनीहरु कम स्वतन्त्र हुनछन् ।

जहिले पनि अभिभावकको कडा निगरानीमा बस्नुपर्ने हुनाले उनीहरुले स्वतन्त्र भएर सोच्न र कार्य गर्न धेरै सक्दैनन् । अध्ययनहरुले भनेको छ की यो प्रकारको अभिभाभकत्व सानो कक्षामा धेरै उपयोगि हुनसक्छ ।

तर आफ्ना बालबालिका ठुलो हुंदै जाँदा अथवा किशोर अवस्थामा प्रवेश गर्दै गर्दा यो प्रकारको अभिभाकत्व त्यति सान्र्दभिक हुदैन । यस प्रकारको अभिभावकत्वमा हुर्किएका बाल बालिकाहरु निराश हुने, के पुगेन, के कमी भयो जस्तो हुनेहुनाले कुलतमा फस्ने समस्या पनि बढी हुन सक्छ ।

२. अधिकारपूर्ण (Authoritarian)

यो प्रकारको अभिभावकत्व पनि अभिकारवादी अभिभावकत्वसँग मिल्दोजुल्दो अभिभाकत्व हो । तर यसमा आफ्ना बालबालिकासँग आशा बढी भएता पनि केही हदसम्म भएता पनि उनीहरुको आवश्यक्ताप्रति सहयोग र सहानुभूति हुन्छ ।

राम्रो कामका लागि पुरस्कृत पनि गरिन्छ । यसले गर्दा बच्चा अभिभावकहरुसँग कम डराउँछन् । र केही हदसम्म स्वतन्त्र पनि हुन्छ । जसले गर्दा उनीहरुमा श्रृजनशीलता पनि अलि बढी हुन्छ । बच्चाबच्चीले आफ्ना अभिभावकहरुसँग प्रश्न सोध्ने र अभिभावकले पनि त्यसको दायित्व वहन गर्ने वातावरण हुन्छ ।

यस प्रकारको अभिभाकत्वमा हुर्किएका बालबालिकाहरु अभिभावकहरुसँग नजिक हुनेहुनाले रक्सी, गााँजा, ड्रग्स र अन्य कुलतमा फस्ने सम्भावना कम हुन्छ । किनभने उसले अभिभावकसँग सबैकुरा खुलारुपमा सोध्छ । राम्रो नराम्रो सबै कुराको परामर्श पनि हुन्छ ।

३. कृपालु (Permissive)

यो अभिभावकत्व पनि अधिकारपूर्ण अभिभाकत्वसँग अलिअलि मिल्दोजुल्दो अभिभाकत्व हो । तर यसमा कुनै पनि लक्ष तोकिएको हुदैन । बच्चाको भावनात्मक आवश्यक्ता पुरा गर्ने खालको हुन्छ । यसमा बच्चा र म एकै हौं ।

ऊसमा पनि म जस्तै स्वतन्त्र हुन पाउने हक छ । मसँगसँगै खान पिउन सक्छ भनेर अभिभावकले स्वीकारोक्ती दिएको हुन्छ । ऊसले आफ्नो मन लागेको गरोस् भनेर सोच्ने गरिन्छ । तर धेरै जे पनि नराम्रो पनि गरिहालोस् भनेर स्वतन्त्रा भने दिईएको हुँदैन । किन भने अभिभावक संगैसंगै भईराखेको हुन्छ । स्वतन्त्रता बढी हुन्छ ।

४. लापरबाही (Neglectful)

यस प्रकारको अभिभावकत्वमा अभिभावकले आफ्ना बच्चाहरुलाई कुनै पनि प्रकारको नियम नियमन गर्न वाध्य पर्दैनन् । घर आउने र घरबाट बाहिर जाने निश्चित समय हुँदैन । धेरै लापरवाही प्रकारको अभिभावकत्व झल्कनछ । कामको पूर्ण जिम्मा पनि हुँदैन ।

काम गरे पनि ठकि छ, नगरेपनि ठकि । तर धेरै समय बितिसकेपछी र काम धेरै बिग्रीसकेपछी कहीं भने बच्चालाई धेरै थुर्ने गरिन्छ । यसले गर्दा बच्चामा नैरास्यता आउने गर्दछ । बच्चा कुन धारतिर वा दिशातर्फ गईरहेको छ ? भन्ने कुरा पनि अभिभावकलाई थाहा पत्तो हुँदैन ।
अ

भिभावत्व मध्ये सबैभन्दा खराव प्रकारको अभिभावकत्वको श्रेणीमा पर्ने यो अभिभावकत्व वास्तवमा राम्रो हुदैंन । किनभने बच्चा जन्माइ सकेपछी केहीहदसम्म जिम्मेवारी अवश्य लिनुपर्दछ । माथि उल्लेखित अभिभाकत्वहरुको प्रकारहरु बिष्लेषण गर्दा वास्तवमा असल वा सक्षम अभिभाकत्व वहन गर्न पक्कै पनि सजिलो भने छैन ।

पढेलेखेका र प्रतिष्ठित पदमा पुगेका अभिभावकहरुका बालबच्चा पनि पछी गएर बिग्रिएको हामीले हाम्रो समाजमा देखेका छौं । कतिपय अवस्थामा बाबु डाक्टर थिए । तर छोरो लफङ्गो भएर निक्लिएको पनि हामीले देखेका छौं । बाबु जमिनदार थिए ।

तर छोराहरु जंडिया भएर निक्लिएको पनि हामीले हाम्रो समाजमा देखेका छौं । तर, बाबु गरिव थिए, छोराछोरीले समाजमा प्रतिष्ठा कमाएको, समाजमा धनी मानिस भएर जीएको पनि देखेका छौं । यो केस छोराको लागि मात्र नभएर छोरीहरु कालागि पनि लागू हुन्छ ।

वास्तविकता के हो ?

हाम्रो समाज युरोप जस्तो एकरुपता भएको समाज होईन । त्यहाँ धर्म एउटै हुने भएकाले सबैले एउटै प्रकारको संस्कार मान्ने गर्दछन् । तर, नेपालमा त्यस्तो एउटै संस्कार धर्म छैन । अधिकाँश हिन्दु धर्मालम्बीहरु छन् । तर हिन्दु भए पनि दलितहरुले हिन्दु धर्म मान्दछन् ।

जस्तो दशैं, तिहार सबैले मनाउँछन् र दलितहरुले पनि मनाउँछन् । तर उनीहरुले अरुले जे गर्दछन् त्यही गर्दैआईरहेका छन् । उनीहरुलाई हिन्दु धर्मको मुलधारमा राखिएको छैन । मधेशीहरुको चालचलन, भाषा र संस्कार फरक छ । शेर्पाहरुको फरक धर्म छ ।

राई, लिम्बु र मगरहरको धर्म र संस्कार पनि फरक तरिकाले मनाउने गरेको पाईन्छ । नेवारहरु र थारुहरुको फरक चलन र संस्कार छ । हामी शिक्षामा एउटै प्रकारको उपलब्धी देख्न चाहान्छौं । कसैको घरमा बाबुले मादकपदार्थ सेवन गर्ने गर्दछन् भने कोही अभिभावक आफ्ना सन्ततिको प्रगतिमा र लालनपालनमा वास्ता नगरेको पाईन्छ ।

परिवारमा स्पष्ट योजना बनाएर कार्य गरेको पार्इंदैन । आफ्ना छोरा–छोरीलाई के बिषय पढाउने, के बनाउने, कहाँ पढाउने र किन पढाउने जस्ता कार्य योजना नबनाएको पाईन्छ । नेपालका केही सभ्रान्त परिवारहरुले भने आफ्ना छोराछोरीहरु भविष्यमा प्रतिष्ठीत पेशा गर्न सकुन भनेर सानै देखि स्कुलिङ्ग गरिएको हुन्छ । यो फेरी परिवारबाट आएको संस्कार पनि हो ।

के गर्न सकिन्छ त ?

वास्तवमा हाम्रो घरमा नीति, नियम र अनुशासन जस्ता संस्कारहरु कडाइकारुपमा लागू भएको अवस्थामा हुनुपर्दछ । मनोविज्ञ अल्बर्ट वान्डुरा (क्यानाडा) ले आफ्नो सामाजिक सिका सिद्धान्तमा भनेका छन् कि, “तपाईले जे गर्नुहुन्छ बच्चाले पनि त्यही गर्दछ ।” त्यसकारण घरको संस्कार उदारणीय हुनुपर्दछ ।

तपाईं (अभिभावक) ले घरमा राम्रो संस्कार दिनुहुन्छ भने बच्चाले पनि त्यही अनुकरण गर्दछ । तपाई घरको अभिभावक हुनुहुन्छ, तपाईले खाना खाईसकेपछी आफ्नो भाँडा (थाल) माझ्नुहुन्छ, खाना पछी आफ्नो दाँत माझनु हुन्छ, भने तपाईको बच्चाले पनि आफ्नो भाँडा माझ्न सिक्छ ।

खाना पछी दाँत माझ्न सिक्छ । तपाईले कडा मेहेनेत गर्नुहुन्छ भने तपाईंको बच्चाले पनि कडा मेहेनत गर्न सिक्छ । त्यसैले अब, हामीले आफ्नो बच्चाको प्रगतिका लागि परिवारमा योजना बनाउने, शिक्षामा लगानी बढाउने, बालबालिकाको शारिरीक, मानसिक, सामाजिक विकासकालागि सानै उमेरदेखि उचित रेखदेख र निगरानी गरेर उनीहरुको समग्र विकासमा जोड दिन सक्यौं भने हामीले चाहेको जस्तो विकास गर्न सक्छौं । र कालान्तरमा समृद समाज बनाउन सक्छांै ।