‘जात फाल्नु चिनोको भातमा’ भन्ने उखान अहिले पनि कर्णालीमा प्रचलित छ । यसको अर्थ हुन्छ, किनेर धानको भात खाने क्षमता नभएकाले मात्र चिनोको चामल प्रयोग गर्नु । तर आजभोली समय बदलिएको छ । केही बर्षअघिसम्म चिनोको भात मन नपराउनेले पनि अहिले खोजी खोजी खान थालेका छन् । गरिबको भान्सामा पाक्दै आएको चिनोको महत्व बुझेपछि हाल यसको मागसँगै मुल्य पनि महंगिएको हो ।

चिनो माथिल्लो कर्णालीमा फल्ने लोपोन्मुख खाद्यबाली हो । कुनैबेला अनिकाल परेपछि जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट लगायत माथिल्लो कर्णालीका नागरिकले भोक टार्न यही चिनोको चामल खाने गर्थे । सम्पन्न परिवारले चिनोको चामल खेतलालाई ज्यालास्वरूप पनि दिन्थे । तर अहिले यही चामल एकाएक सम्पन्न परिवारको प्रमुख रोजाइमा परेको छ ।

कुनैबेला सित्तैमा दिने चिनोको चामलको बजार मूल्य अहिले प्रतिकिलो तीन सय रुपैयाँभन्दा माथी छ । जबकी सेतो मन्सुली चामलको मूल्य प्रतिकिलो स्तर हेरेर ९० रुपैयाँबडि पर्दैन । माथिल्लो कर्णालीका जिल्लामा पाखो बारीमा फल्ने चिनोका लागि खासै दुःख पनि गर्नुपर्दैन । तर यसको खेती घट्दो क्रममा छ ।

खिर लगायतका परिकार खान यो चामल निकै स्वादिष्ट मानिन्छ । यसको महत्व बुझ्दै गएपछि चिनोको मूल्य र माग एक्कासी आकाशिएको हो । ‘पहिले पहिले गरिबको भान्सामा यो भात पाक्दा कसैले थाहा पाइहाले लाज हुन्छ कि ? भन्दै चनाखो हुनुपर्ने अवस्था थियो’ जुम्ला खलंगाका सरोज शाहीले भने, ‘तर हाल चिनोको चामल किन्न नाक खुम्च्याउनुपर्ने अवस्था छैन । फुर्तीका साथ खोजी खोजी पानुपर्ने अवस्था छ ।’

पहिले गरिबको खाना भनिने यो चामल हाल धनीका भान्सामा मात्र पाइन्छ । उत्पादकबाहेक अन्य सामान्य परिवारले यो चामल खरिद गरेर खान मुस्किल बनेको छ । कर्णालीमा घुम्न आउने पर्यटकले समेत पछिल्लो समय चिनोको परिकार निकै रूचाउन थालेका छन् । तर मागअनुसार चिनो उत्पादन हुन नसकेको कृषि विकास कार्यालय जुम्लाका कृषि विज्ञ बालकराम देवकोटा बताउँछन् ।

‘दुई दशक अघिसम्म कर्णालीका नागरिकले जौ र कोदोपछि सबैभन्दा धेरै चिनो खेती नै गर्थे । तर, उपभोग हुनछाडेपछि खेती पनि छाड्दै गए’ उनले भने, ‘अहिले माग बढी र उत्पादन कम हुँदा फेरी किसान चिनो खेतीतर्फ आकर्षित भएका छन् । हामी पनि उत्पादन बृद्धिसँगै बाली संरक्षणमा लागेका छौं ।’

चिनोको भातभन्दा खिर, केकलगायत परिकार निकै मिठो हुने गरेको उपभोक्ता शैलेस बुढाले बताए । जीवनयापनमा सन्तुलन नमिल्दा अधिकांश सहरिया सुगर रोगले पीडित छन् । बिना औषधी सुगर निको पार्ने सजिलो उपाय चिनो सेवन नै रहेको विज्ञ बताउँछन् । परिकार मिठो हुने र स्वास्थ्यका लागि पनि राम्रो भएकाले यसको माग बढेको हो ।

यस्तै चिनोको सेवनले स्मरण शक्ति बृद्धि गर्ने, उच्च रक्तचाप घटाउने, हड्डी बलियो बनाउन मद्दत गर्छ । ‘पछिल्लो समय सडक सञ्जालको पहुँच भएसँगै कर्णालीका रैथाने उत्पादनले बजार पाएको छ’ जुम्ला तातोपानीका मुनबहादुर बुढाले भने, ‘पहिले पहिले हामीजस्ता विपन्नले मात्रै चिनोको भात खान्थ्यौं, त्यही पनि पाहुना आएका बेला इज्जत जाने डरले जसरी पनि बजारकै चामल किन्नु बाध्यता थियो । तर अहिले खानका लागि विशेष दिन कुनुपर्छ ।’

उनका अनुसार समाजका ठूलाबडाले आफ्नो घरमा उत्पादन भएको चिनोको चामल गरिबलाई दिने र आफूले बजारको सेतो चामल किनेर खाने प्रवृत्ति बढ्न थालेपछि केही वर्ष यो चिनो खेती लोप नै हुने अवस्थामा पुगेको थियो । हाल जुम्ला आउने अधिकांश पर्यटकको प्रमुख खाना चिनो नै हुने गरेको जुम्लाका होटल व्यवसायी नोर्बु लामा बताउँछन् ।

प्याकेजिङ र लेबलिङपछि पर्यटकका माध्यमबाट हाल स्वदेश तथा विदेशमा पनि चिनोको चामल पुगेको चन्दननाथ सहकारी संस्थाद्धारा सञ्चालित सुर्खेतमा रहेको अर्गानिक मिनी मार्केटले जनाएको छ । केहि बर्षअघि मेडिकल व्यवसायी दुर्गा प्रसाँइको भान्सामा पाकेको जुम्ली मार्सी चामलको भात तत्कालिन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले खाएर फोटो सार्वजनिक गरेपछि जुम्ली मार्सीको ब्रान्ड बनेको थियो ।

तर मार्सीभन्दा प्रतिकिलोमा झन्डै एक सय रुपैयाँ बढी छ चिनोको मूल्य । यसको अँझै प्रचार गर्नसके चिनोको उत्पादन र किसानको आम्दानीमा बृद्धि हुने देखिन्छ । भने स्वयं कर्णालीका नागरिक पनि आयातित सेतो चामल किन्नुपर्ने बाध्यताबाट मुक्त हुनसक्छन् ।

माग बढ्दै, उत्पादन घट्दो
पछिल्लो समय कर्णालीमा घुम्न आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको रोजाइमा यहाँँको अर्गानिक खान्की पर्न थालेको छ । सुर्खेत, कालिकोट, जुम्ला हुँदै मुगुको रारा पुग्ने पर्यटकहरु अर्गानिक खानानै रुचाउँछन् । भने पछिल्लो समय सुर्खेतका अधिकांश होटलमा समेत अर्गानिक खाना पाक्न थालेको छ ।

जुम्लाको मार्सी चामलको भात, सिमी, स्याउ, स्याउको चाना र ब्राण्डी, ओखर, फापरको पीठो, कोदाको पीठो, मकै, गहुँ, आलु, गेडागुडी र अन्य फलफूल लगायत अर्गानिक खानाको माग बढ्न थालेको हो ।‘कर्णाली घुम्दा यहाँकै अर्गानिक खाना खाने र फर्केर जाँदा पनि अर्गानिक उत्पादन किनेर लैजाने चलन बढेको छ’ सुर्खेतमा अर्गानीक सामान बेच्दै आएका व्यापारी मानबहादुर रावलले भने, ‘पर्यटकको माग अनुसार स्थानीय होटल व्यवसायीले समेत अचेल मार्सी चामल, सिमी, स्याउको चाना लगायत खान्कीलाई आफ्नो ‘मेन्यु’मै समावेश गर्न थालेका छन् ।’

विगत चार, पाँच बर्षयता अर्गानिक उत्पादन तथा परिकारको माग अत्याधिक बढ्न थालेको अर्गानीक मिनी मार्केट जुम्लाका सञ्चालक ऋषिराम पाण्डेले बताए । पर्यटकहरुलाई चिनो र मार्सी चामल लगायतका वस्तु पु¥याउन नै धौ धौ भएको उनी बताउँछन् ।

कृषि विकास कार्यालय जुम्लाका विज्ञ वालकराम देवकोटाकाले अर्गानिक उत्पादनबाट जिल्लामा हरेक वर्ष करोडौं रकम भित्रिएको बताए । उनका अनुसार अर्गानिक उत्पादन तथा खानाको माग बढे पनि कर्णालीमा व्यवस्थित रुपमा यसको उत्पादन भने घट्दो छ ।

खेतीयोग्य जमिनमा अव्यवस्थित शहरीकरण, जलवायु परिवर्तन तथा कृषि पेशाप्रतिको बितृष्ण यसको मुख्य कारक हो । कर्णाली प्रदेश सरकारदेखि सबै स्थानीय तहले ठाउँ अनुसार उत्पादन हुने रैथाने वस्तुलाई रसायानिकको सट्टा अर्गानिकमा जोड दिदै उत्पादन बढाउन आवश्यक छ ।

भने सबै व्यवसायीले पनि कर्णाली प्रदेश सरकारको ‘मूल्यवान’ लोगो प्रयोग गरी अर्गानिक वस्तु बिक्रि वितरणमा जोड दिन जरुरी छ । पछिल्लो समय ‘मूल्यवान लोगो अङ्कित अर्गानिक अन्न तथा फलफुल र अदुवा, टिमुरलगायतका मसला बालीमा प्रयोग हुन थालेको छ । तर अर्गानिक अभियानलाई घोषणाको तहमा लैजान आफै चुकेको प्रदेश सरकारले अब आवश्यक रणनीति अपनाई अघि बढोस् ।