बाँके,२ पुस ।

भारतसँग जोडिएको खुला सीमा, कमजोर निगरानी संयन्त्र र बढ्दो आवतजावतले बाँके जिल्ला लागूपदार्थको मुख्य प्रवेश विन्दुका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। रोजगारी, व्यापार, उपचार तथा आफन्त भेटघाटका नाममा भारत–नेपाल आवतजावत सहज हुनु सामान्य नागरिकका लागि लाभदायक भए पनि यही सहजताले लागूपदार्थ कारोबार र दुर्व्यसनलाई उक्साएको सरोकारवालाहरूको निष्कर्ष छ।

बाँके जिल्लाको खुला सीमाले लागूपदार्थ कारोबारीहरूलाई ‘खुला ढोका’ उपलब्ध गराएको छ। भारतका सीमावर्ती सहरहरूबाट लागूपदार्थ नेपाल भित्र्याउने र यहाँका युवालाई प्रयोगकर्ता तथा ओसारपसारकर्ताका रूपमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको देखिन्छ। खासगरी नेपालगन्जसँग जोडिएका सीमावर्ती नाका, भित्री बाटो र ग्रामीण क्षेत्रका कच्ची मार्गहरू लागूपदार्थ भित्र्याउने सहज माध्यम बनेका छन्।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाँकेका अनुसार पछिल्ला वर्षहरूमा लागूपदार्थ सम्बन्धी अपराधका घटना उल्लेख्य रूपमा बढेका छन्। चरेस, गाँजा, ब्राउन सुगर, नाइट्राजेपाम, स्पास्मो–प्रोक्सिभनजस्ता औषधिजन्य लागूपदार्थको अवैध ओसारपसार तथा प्रयोगमा संलग्न युवाको संख्या बढ्दै जानु चिन्ताजनक संकेत हो। प्रहरीले नियमित चेकजाँच र अपरेसन चलाइरहे पनि खुला सीमाका कारण पूर्ण नियन्त्रण चुनौतीपूर्ण बनेको बताइन्छ।

स्थानीय सामाजिक अभियन्ताहरूका अनुसार बेरोजगारी, गरिबी, पारिवारिक विखण्डन र गलत संगत लागूपदार्थ दुर्व्यसन फैलिनुका आन्तरिक कारण हुन् भने खुला सीमा बाह्य कारण बनेको छ। भारततर्फ सहज आवतजावत हुँदा युवाहरू त्यहाँबाट लागूपदार्थ सहजै ल्याउन सक्ने अवस्था रहेको उनीहरूको भनाइ छ। कतिपय अवस्थामा त स–साना रकमको प्रलोभनमा परेर विद्यार्थी र बेरोजगार युवाहरू नै ओसारपसारकर्ताको भूमिकामा फस्ने गरेका छन्।

स्वास्थ्यकर्मीहरू लागूपदार्थ दुर्व्यसनलाई केवल कानुनी समस्या मात्र नभई गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्याका रूपमा लिन्छन्। बाँकेका विभिन्न स्वास्थ्य संस्थामा दुर्व्यसन सम्बन्धी उपचारका लागि आउनेको संख्या बढ्दो क्रममा रहेको छ। लामो समयसम्म लागूपदार्थ प्रयोग गर्दा मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर, पारिवारिक हिंसा, अपराधमा संलग्नता र सामाजिक विघटन जस्ता समस्या देखिने गरेको उनीहरूको अनुभव छ।

स्थानीय समुदाय पनि यस समस्याबाट प्रत्यक्ष प्रभावित छ। लागूपदार्थको कारोबार बढ्दा चोरी, झैझगडा, घरेलु हिंसा र अन्य आपराधिक गतिविधि बढेको गुनासो स्थानीय बासिन्दाहरू गर्छन्। कतिपय अभिभावक आफ्ना छोराछोरी दुर्व्यसनमा फस्ने डरले चिन्तित छन् भने कतिपय परिवार त यसकै कारण आर्थिक र सामाजिक रूपमा तहसनहस भएका उदाहरणहरू पनि देखिन्छन्।

सरोकारवालाहरूले समाधानका लागि बहुआयामिक पहल आवश्यक रहेको औंल्याएका छन्। सीमामा निगरानी प्रविधि सुदृढ गर्ने, संयुक्त सुरक्षा संयन्त्र प्रभावकारी बनाउने, स्थानीय तह र समुदायलाई सचेतनामूलक कार्यक्रममा सक्रिय सहभागी गराउने तथा जोखिममा रहेका युवालाई लक्षित गरी रोजगारी र सीपमूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ। साथै विद्यालयस्तरदेखि नै लागूपदार्थ विरुद्धको शिक्षा, परामर्श सेवा र पुनःस्थापना केन्द्रहरूको पहुँच विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि देखिएको छ।

खुला सीमा नेपालको ऐतिहासिक, सामाजिक र सांस्कृतिक यथार्थ भए पनि त्यसको दुरुपयोग रोक्न राज्य संयन्त्र समयमै गम्भीर हुन नसके बाँके मात्र होइन, समग्र समाज नै यसको दुष्परिणाम भोग्न बाध्य हुने सरोकारवालाहरूको चेतावनी छ। लागूपदार्थ विरुद्धको लडाइँमा सुरक्षा निकाय, स्थानीय सरकार, नागरिक समाज र अभिभावक सबैको साझा जिम्मेवारी अपरिहार्य रहेको निष्कर्षसहित बाँकेमा यस विषयले थप बहस र ठोस कार्ययोजनाको माग गरिरहेको छ।