२०८३ मंसिर ७ गते
वीरेन्द्रनगर, सुर्खेत 15°C
कर्णाली प्रदेशको पहिलो राष्ट्रिय दैनिक निष्पक्षता, निर्भिकता, निरन्तरता

तरकारीले छुट्यो कालापहाड, मेहनतले गाउँमै मालामाल


कालीकोट खाँडाचक्र नगरपालिका–५, गारुवाँ गाउँका ३३ वर्षीय भीमबहादुर कार्कीलाई विगत सात वर्षयता कामका लागि कालापार जानु्परेको छैन । गाउँमै व्यवसायिक तरकारी उत्पादन गर्न थालेपछि घरखर्च चलाउनकै लागि कालापार (भारत) जानुपर्ने उनको बाध्यता हटेको हो ।

आफ्नै मेहनतले गाउँमै तरकारी फलाउन थालेपछि उनी आर्थिक रुपमा समेत सक्षम बनदै गएका छन् । सबै खर्च कटाएर बार्षिक पाँच लाख रुपैंयासम्म बचत हुने गरेको उनले बताए । ‘म सात बर्षको हँुदा मेरो बाबा काम खोज्दै कालापार जाँदा भारतमै मृत्यु भयो । त्यसैपनि मलाई कालापार जान मन थिएन’ उनले भने, ‘तर रोजगारी नहुदाँ परिवार पाल्न बाध्यताले कालापार जानुपथ्र्यो । गाउँमै तरकारी फलाउन थालेपछि कालापार छुटेको छ ।’

कक्षा–६ सम्म गाउँकै पढेँका भिमबहादुर बुवाको निधनपछि वीरेन्द्रनगरको लाटीकोइलीमा काकाको घरमा बसेर कक्षा–१० उत्तिर्ण गरे । बुबाको मृत्युपछि विस्तारै घरको जिम्मेवारी सबै काँधमा आएपछि भिमबहादुरलले कक्षा–१२ सम्म अध्ययन गरेर पढाईलाई पूर्णविराम लगाए ।

घरमा कमाउने कोही नभएपछि केहि बर्ष कालापार गई घरको गर्जो टार्ने गरेको उनी सुनाउँछन् । भारतको गढवाल क्षेत्रमा गई काम गर्दै गर्दा उनी बिरामी परे । कुरा २०७५ सालतिरको हो । चेकजाँच गर्दा भिमबहादुरको आन्द्रामा क्यान्सर भएको पृष्ठिभयो । कमजोर आर्थिक अवस्था भएका उनले ऋण झिकेर चितवनको भरतपुर क्यान्सर अस्पतालमा उपचार गरे । भाग्यले उनी बाँचे पनि ।
परिवारको जेठो छोरा । बुबाको निधनपछि परिवारको सम्पूर्ण जिम्मेवारी आफ्नै काँधमा । त्यसैमा झन् क्यान्सर पीडित । भिमबहादुरको जिन्दगी निकै सकसपूर्ण थियो । त्यसपछि भिमबहादुरले अठोट लिए, गाउँकै परिवारसँग मिलेर कृषि क्रान्ति गर्ने ।

क्यान्सर पीडित भीमबहादुरले उक्त अठोट व्यवहारमा लागु गर्दै गाउँमै व्यावसायिक कृषि खेती गरी खेतबारी मात्रै हराभरा बनाएनन् । आफ्नो जिन्दगीमा पनि हराभरा ल्याएका छन् । हाल उनी गाउँकै अगुवा कृषक कहलिएका छन् ।

भिमबहादुर जस्तै हाल गारुवाँ गाउँका ३५ घरधुरी तरकारी खेतीमा लागेका छन् । कार्की समुदायको बाहुल्यता रहेको यो गाउँका अधिकांश युवा रोजगारीका लागि कालापार जाने गर्थे । तर अहिले तरकारी उत्पादना लागेपछि कालापार जानेको संख्या शून्यमा झरेको छ ।

गाउँमा तरकारीबाट हरेक सिजनमा ४० देखि ५० हजार रुपैंया नकमाउने कोही छैन । अधिकांश थोरै जमिनमा भएपनि व्यावसायिक खेतीतर्फ अग्रसरमात्रै भएका छैनन्, घरमा खान पुगेर पनि बिक्री गर्ने भएका छन् । धेरैले छोराछोरी सहरतिर पढाउन पनि पठाएका छन् ।

गारुवाँ गाउँ सदरमुका मान्मभन्दा थोरै उत्तरतर्फ, सुर्खेत–जुम्ला राजमार्गको किनारमा (तल्लो साइड) पर्छ । तल तिला कर्णाली नदी, त्यसभन्दा माथी अग्लो पहाड पहिरोले चिराचिरा परेको छ । त्यही पहिरोभन्दा माथि खोंचमा छ उक्त गाउँ । गाउँ भन्दामाथी सडक किनारामा तेस्रो बजार छ । त्यहाँ तरकारी सङ्कलन केन्द्र पनि छ । जहाँ गाउँभरिको तरकारी जम्मा हुन्छ । त्यहाँबाट व्यापारीले तरकारी खरिद गरी कालीकोट, जुम्ला र मुगुका विभिन्न बजारमा लैजान्छन् ।

तरकारीबाटै पक्की घर र अटोरिक्सा
उनै क्यानसर पीडित कृषक भिमबहादुर कार्कीले तरकारी बेचेरै गाउँमै पक्कि घर बनाउनु्का साथै अटोरिक्सा समेत खरिद गरेका छन् । घरमा बुढाबुढी, छोराछोरी, आमा, भाइका बुढाबुढी गरी ९ जनाको परिवार छ उनको ।

क्यान्सरको उपचार गर्दा लागेको १२ लाख ऋण पनि तरकारी खेतीबाट नै चुक्ता गरिसकेको उनी बताउँछन् । तरकारी बेचेर नै सडक नजिकै पक्की घर ठड्याइसकेका छन् । उक्त घर बनाउन १६ लाख खर्च भएको र अझै बनाउन बाँकी नै रहेको उनले बताए ।

उनले ६ लाखमा अटोरिक्सासमेत खरिद गरेका छन् । उक्त रिक्सा उनका भाइ ज्ञानेन्द्र कार्कीले चलाउँछन् । अटो खरिद गरेको तीन वर्ष भयो । सुरुसुरुमा अटोमै डुलाएर उनी तरकारी बिक्री गर्थे । तर अहिले तरकारी खरिद गर्ने व्यापारी गाउँमै आउन थालेपछि भाइलाई अटोरिक्सा रोजगारीको माध्यम भएको छ । अटोरिक्सा कर्णाली राजमार्गको कालिकोट–जुम्ला खण्डमा सञ्चालन हुन्छ ।
‘म अहिले पनि ६–५ महिनाको फरकमा क्यान्सरको फलोअपका लागि भरतपुर गइरहन्छु । अर्कातिर आमा पनि दमको रोगी हुनुहुन्छ’ उनले भने, ‘यद्यपि मैले तरकारी खेती नगरेको भए, यसरी बाँच्न संभव थिएन ।’

अहिले उनको कृषि क्रान्ति हेर्न आसपासका गाउँबाट पनि प्रशस्त मानिस आउँछन् । उनी आत्मविश्वासका साथ क्यान्सर जितेजसरी तरकारी फलाएर सबैको मन जितिरहेका छन् । उनको मेहनतप्रति उनकी श्रीमती कमला महतरा कार्की गौरव गर्छिन् । कमलाले हरेक दिन बारीमा भीमबहादुरलाई सघाउँछिन् ।

बारीको अधिकांश काम परिवार मिलेरै गर्दछन् । कुनै बेला एउटै बाली पनि राम्रोसँग उब्जनी नहुने गारुवाँ डाँडामा अहिले चार पटकसम्म मौसमी, बैमौसमी तरकारी खेती हुन्छ । कमलाका अनुसार भदौपछि काउली, बन्दा, फेरि टमाटर लगाइन्छ भने कार्तिकपछि फेरि बन्दा, काउलीको सिजन आउँछ ।

चार रोपनीबाट व्यावसायिक तरकारी खेती सुरु गरेका उनीहरुले हाल १२ रोपनीमा खेती गरिरहेका छन् । कार्की दम्पतीको अबको लक्ष्य थप दुई रोपनीमा तरकारी खेती बढाउने छ । उनीहरूले बारीमा बजारको मल प्रयोग गर्दैनन् । चार वटा गाई–गोरुसमेत पालेकाले गोठे मलकै प्रयोग गर्दा पनि उत्पादन राम्रो भइरहेको उनीहरूको भनाई छ ।

कसरी सम्भव भयो तरकारी खेती ?
गारुवाँ गाउँको भू–बनोट हेर्दा त्यहाँ तरकारी खेती त के, मान्छे बस्न लायक पनि छैन । भिरालो जमिन, तलमाथि पहाड, सुक्खा डाँडा । भीमबहादुर कार्की यही डाँडामा तरकारी खेती गरेर मालामाल भइरहेका छन् । तरकारी खेती गर्नुभन्दा पहिला यहाँ परम्परागत रूपमा धान, मकै, गहुँको खेती गरिन्थ्यो, जो आकाशे पानीमा निर्भर थियो ।
भीमबहादुरका अनुसार चितवनबाट उपचार गरेर फर्किएपछि कसरी तरकार खेती गर्ने, पानीको समस्या छ भन्ने विषयमा परिवारबिच छलफल भयो । त्यही बेला नेपाल सरकारको कृषि तथा पशुपक्षी विकास मन्त्रालय अन्तर्गतको कृषि क्षेत्र विकास कार्यक्रमले किसानहरूलाई सहयोग गर्ने कार्यक्रम आयो ।

आफू अध्यक्ष रहेर उनले २७ सदस्यीय नैनेलदेव कृषक समूह गठन गरे । उक्त कार्यक्रमबाट सिँचाइ कुलो, बिउ बिजनदेखि वित्तीय साक्षरता सम्बन्धी तालिममा सहयोग भयो । तरकारी खेतीका लागि टनेलमा पनि कार्यक्रमले सहयोग ग¥यो । ८ लाख ६० हजार रुपैयाँ बराबरको कार्यक्रमबाट लगानी भयो भने बाँकी कृषकको सह–लगानीमा भएको उक्त कार्यक्रमले निकै सहजता दिएको कार्की बताउँछन् ।
पहिला आफ्नो सामान्य हिसाब राख्न नजान्ने गारुवा गाउँका महिलाहरू अहिले उत्पादनमा अग्रसर भइ आफ्नै खुट्टामा उभिने भएका छन् । विभिन्न तालिमबाट पाएको ज्ञानले नै अहिले आफू व्यावसायिक कृषक बन्न सफल भएको समूहकी कोषाध्यक्ष कुसुमकला कार्कीले बताइन् ।

पहिले पहिले गारुवावासीले निर्वाहमुखी खेती गर्थे । मकै, कोदो लगायत उत्पादन भएको अन्नले खान पुग्दैन थियो । सिँचाइको अभाव उस्तै थियो । तरकारीहरू बारीमा लगाउँथे तर खानका लागि मात्रै । तर अहिले यो कार्यक्रमबाट सिँचाइ कुलो बन्यो । पानी सिधै बारीमै आएपछि कृषकलाई व्यवसायिक खेती गर्न सहज भयो ।
त्यस्तै तरकारीको बजारका लागि कुनै समस्या छैन । गारुवा गाउँमा उत्पादित तरकारी अहिले कालिकोटको सदरमुकाम, उक्त सडक आसपासका साना बजार र जुम्ला सदरमुकामसम्म पुग्ने गरेको छ । उत्पादन भएको तरकारी खेर जाने अवस्था अहिलेसम्म नआएको किसानहरु बताउँछन् ।

यो गाउँको तरकारी अहिले मान्म बजारका तरकारी व्यापारी ठम्म प्रसाद आचार्यले उठाउँदै आएका छन् । गाउँभन्दा माथिको तेस्रो बजारमा टेकबहादुर कार्कीको सङ्कलन केन्द्र छ, जहाँ गाउँको तरकारी हरेक बिहान जम्मा हुन्छ । उनका अनुसार केही बर्षअघिसम्म ८० प्रतिशत सुर्खेत (भारतबाट आएको) आएको तरकारीमा बजार निर्भर हुन्थ्यो । अहिले ४० प्रतिशत स्थानीय तरकारीले बजार धानेको छ ।
गारुवाँ गाउँ जस्तै जुम्ला चन्दननाथ नगरपालिका–७ मिचा गाउँका १४ घरधुरी पनि तरकारीबाट आत्मनिर्भर बन्दै गएका छन् । कृषि क्षेत्र विकास कार्यक्रम अन्तर्गत सहयोग पाएपछि सुन्दर चौतारी महिला कृषक समूहमा आवद्ध १४ घरधुरीले व्यवसायिक तरकारी उत्पादन गर्न थालेका हुन् ।

समूहकी सदस्य धनमाया कामीलले भनिन्, ‘बारीमा धान र मकै लगाउँदाको तुलनामा तरकारीबाट तेब्बर फाइदा हुन्छ । बार्षिक ३० देखि ५० हजार सिजनअनुसार कमाई हुन्छ । यसले घरखर्च चलाउन निकै सहज भएको छ । कृषि क्षेत्र विकास कार्यक्रम लागुभएका कर्णालीका सबै जिल्लामा कृषकको मुहारमा परिवर्तन आएको छ ।

तरकारीले छुट्यो कालापहाड, मेहनतले गाउँमै मालामाल

सम्पादकीय: लेकवेशीको असल विद्युतिय सुशासन !

तरकारीले छुट्यो कालापहाड, मेहनतले गाउँमै मालामाल

प्रतिष्ठानमा ईएमआरसहितको नेत्ररोग विभाग संचालनमा