राष्काेट-८, कालिकाेट,१५ भदौ।
नेपालमा विपद्लाई अब एउटा छुट्टाछुट्टै घटनाका रूपमा मात्र हेरेर पुग्दैन। एउटा प्राकृतिक विपद्ले अर्को विपद् निम्त्याउँदै जाने ‘शृङ्खलाबद्ध विपद्’ (Cascading Disaster) को जोखिमलाई समेत केन्द्रमा राखेर पूर्वतयारी र जोखिम न्यूनीकरणको रणनीति बनाउनुपर्ने आवश्यकता बढ्दै गएको छ।
नेपाल भौगोलिक रूपमा अत्यन्त विविध र संवेदनशील मुलुक हो। हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको भू–बनोट, सक्रिय भूकम्पीय क्षेत्र, कमजोर भू–संरचना, तीव्र ढलान, नदी प्रणाली, हिमनदी तथा हिमतालका कारण मुलुक विभिन्न प्रकारका प्राकृतिक विपद्को उच्च जोखिममा छ। भूकम्प, पहिरो, बाढी, डुबान, हिमपहिरो, हिमताल विस्फोट तथा अतिवृष्टि नेपालका लागि नयाँ विषय होइनन्। तर पछिल्ला वर्षमा यी विपद्हरू एकअर्कासँग जोडिएर थप ठूलो संकट निम्त्याउने अवस्था देखिन थालेको छ।
एउटा प्राकृतिक घटना सुरु भएपछि त्यसको प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष प्रभावका कारण अर्को विपद् वा संकट उत्पन्न हुँदै जाने अवस्थालाई ‘Cascading Disaster’ अर्थात् शृङ्खलाबद्ध विपद् भनिन्छ। यस्तो अवस्थामा पहिलो घटना नै अन्तिम समस्या हुँदैन। त्यसले अर्को जोखिम सिर्जना गर्छ र दोस्रो घटनाले तेस्रो घटनाको सम्भावना बढाउँदै लैजान्छ।
एउटा विपद्बाट अर्को विपद्सम्म
उदाहरणका रूपमा ठूलो भूकम्पपछि पहाडी क्षेत्रमा पहिरो जान सक्छ। पहिरोले नदी थुन्न सक्छ। नदी थुनिएपछि पानी जम्मा भएर अस्थायी ताल बन्न सक्छ। प्राकृतिक बाँध कमजोर भएर फुटेमा तलतिर अचानक ठूलो बाढी आउन सक्छ। बाढीले सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र बस्तीमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ। सडक तथा पुल क्षतिग्रस्त भएपछि उद्धार र राहत प्रभावित क्षेत्रमा पुर्‍याउनसमेत कठिन हुन्छ।
यसलाई सरल रूपमा भूकम्प → पहिरो → नदी थुनिने → अस्थायी ताल → बाँध फुट्ने → आकस्मिक बाढी → पूर्वाधार क्षति → सेवा अवरोध → मानवीय संकट का रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
नेपालमा जोखिम किन बढी?
नेपालको भौगोलिक अवस्था नै शृङ्खलाबद्ध विपद्का लागि संवेदनशील छ। हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा तीव्र ढलान, कमजोर चट्टान, भौगर्भिक सक्रियता र मनसुनको वर्षाले पहिरोको जोखिम बढाउँछ। अर्कोतर्फ हिमनदी तथा हिमतालमा हुने परिवर्तनले तल्लो नदी प्रणालीमा थप जोखिम सिर्जना गर्न सक्छ।
मनसुनका समयमा अत्यधिक वर्षा हुँदा पहिरो र बाढीको जोखिम एकैपटक बढ्न सक्छ। पहिरोले सडक अवरुद्ध गर्नुका साथै खोलानाला थुन्न सक्छ। नदी थुनिएपछि माथिल्लो क्षेत्रमा पानी जम्मा हुन्छ र प्राकृतिक बाँध फुटेमा तल्लो क्षेत्रमा अचानक ठूलो बाढी आउन सक्छ।
त्यसैले नेपालमा विपद् व्यवस्थापन गर्दा भूगोल, मौसम, जलाधार, नदी प्रणाली, पूर्वाधार र मानव बस्तीलाई छुट्टाछुट्टै नभई एउटै प्रणालीका रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
भूकम्पपछि पनि जोखिम कायमै
नेपाल भूकम्पीय दृष्टिले संवेदनशील मुलुक भएकाले ठूलो भूकम्पलाई भवन भत्किने घटनामा मात्र सीमित गरेर हेर्नु हुँदैन। भूकम्पले पहाडका चट्टान तथा भूभाग कमजोर बनाउन सक्छ, जसका कारण तत्काल वा केही समयपछि पहिरो जान सक्छ।
त्यस्तै, भूकम्पबाट सडक र पुलमा क्षति पुगे उद्धार टोली प्रभावित क्षेत्रमा पुग्न कठिन हुन्छ। विद्युत्, सञ्चार तथा खानेपानी प्रणालीमा क्षति पुगेमा राहत तथा उद्धार थप जटिल बन्न सक्छ।
यसकारण भूकम्पको प्रत्यक्ष क्षतिसँगै त्यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने दोस्रो र तेस्रो तहका जोखिमको समेत पूर्वमूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।
पहिरोपछि नदी थुनिने जोखिम
नेपालमा Cascading Disaster को महत्वपूर्ण सम्भावना पहिरो र नदी प्रणालीसँग जोडिएको छ। ठूलो पहिरो नदीमा खस्दा नदीको बहाव अवरुद्ध हुन सक्छ। त्यसपछि माथिल्लो क्षेत्रमा पानी जम्मा भएर अस्थायी ताल बन्न सक्छ।
सुरुमा सामान्य देखिए पनि प्राकृतिक बाँधमा पानीको दबाब बढ्दै जाँदा जोखिम गम्भीर बन्न सक्छ। यस्तो बाँध अचानक फुटेमा तलतिर तीव्र गतिमा ठूलो पानीको बहाव आउन सक्छ। त्यसले नदी किनारका बस्ती, पुल, सडक तथा अन्य संरचनामा ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्छ।
त्यसैले नदी थुनिएको सूचना प्राप्त भएपछि त्यसलाई केवल पहिरोको घटना मानेर बस्नु हुँदैन। त्यससँगै सम्भावित बाढीको जोखिम तत्काल मूल्याङ्कन गरी तल्लो तटीय क्षेत्रमा पूर्वसूचना र आवश्यक परे सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरणको तयारी गर्नुपर्छ।
हिमताल विस्फोटको जोखिम
हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी पग्लिने तथा हिमतालको आकारमा परिवर्तन आउने प्रक्रियाले पनि शृङ्खलाबद्ध विपद्को जोखिम बढाउन सक्छ।
हिमतालको प्राकृतिक बाँध कमजोर भएमा वा बाह्य घटनाबाट क्षति पुगेमा ठूलो मात्रामा पानी अचानक बाहिर निस्कन सक्छ। यस्तो घटनालाई Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) भनिन्छ।
GLOF को प्रभाव हिमाली क्षेत्रमा मात्र सीमित नहुन सक्छ। नदीको बहावसँगै तलतिर रहेका बस्ती, पुल, सडक, जलविद्युत् आयोजना तथा अन्य पूर्वाधार प्रभावित हुन सक्छन्। त्यसैले हिमतालको नियमित निगरानी, जोखिम मूल्याङ्कन र पूर्वसूचना प्रणालीलाई समग्र जलाधारस्तरीय विपद् व्यवस्थापनसँग जोड्न आवश्यक छ।
बाढीपछि पनि सकिँदैन विपद्
बाढीको पानी घट्दैमा विपद् समाप्त भएको मान्न सकिँदैन। बाढीले खानेपानीका स्रोत दूषित बनाउन सक्छ, विद्युत् तथा सञ्चार सेवा अवरुद्ध गर्न सक्छ र सडक तथा पुल क्षतिग्रस्त बनाउन सक्छ।
त्यसपछि बाढी → खानेपानी समस्या → स्वास्थ्य जोखिम वा बाढी → सडक/पुल क्षति → राहत ढुवानीमा अवरोध → उद्धारमा ढिलाइ जस्ता थप संकट उत्पन्न हुन सक्छन्।
यसले विपद् व्यवस्थापनमा प्रारम्भिक घटनासँगै त्यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने secondary, tertiary तथा indirect impacts को समेत योजना बनाउनुपर्ने देखाउँछ।
प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक
शृङ्खलाबद्ध विपद्को जोखिम न्यूनीकरणमा प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली (Early Warning System) महत्वपूर्ण हुन्छ। तर यस्तो प्रणाली मोबाइलमा सूचना पठाउने प्रक्रियामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।
प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणालीमा जोखिमको निरन्तर निगरानी, तथ्याङ्क विश्लेषण, पूर्वानुमान, समयमै चेतावनी, सूचना सम्प्रेषण, स्थानीय समुदायको तयारी र आवश्यक परे सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरणसम्मको सम्पूर्ण प्रक्रिया समेटिनुपर्छ।
उदाहरणका लागि नदी थुनिएको अवस्थामा पानीको सतह, प्राकृतिक बाँधको अवस्था र सम्भावित बहावको निरन्तर निगरानी गर्न सकिए तल्लो क्षेत्रमा रहेका समुदायलाई समयमै सचेत गराउन सकिन्छ।
तर चेतावनी मात्र पर्याप्त हुँदैन। नागरिकलाई कहाँ जाने, कुन बाटो प्रयोग गर्ने, सुरक्षित स्थान कहाँ छ र विपद्को समयमा कसले उद्धार गर्ने भन्ने जानकारीसमेत पहिल्यै उपलब्ध हुनुपर्छ।
विपद् व्यवस्थापनमा सोच बदल्नुपर्ने समय
नेपालमा विपद् व्यवस्थापनलाई घटना भएपछि गरिने उद्धार र राहतमा मात्र केन्द्रित राख्नु पर्याप्त हुँदैन। अब Risk Reduction, Preparedness, Early Warning र Resilience लाई विपद् व्यवस्थापनको केन्द्रमा राख्न आवश्यक छ।
सबैभन्दा पहिले देशभर Multi-Hazard Risk Mapping गर्नुपर्छ। कुनै ठाउँमा पहिरोको जोखिम मात्र होइन, पहिरो गएपछि त्यसले नदी, सडक, पुल, बस्ती वा जलविद्युत् आयोजनामा पार्न सक्ने प्रभावसमेत नक्साङ्कन गर्न आवश्यक छ।
त्यस्तै जोखिमयुक्त नदी तथा जलाधारको नियमित निगरानी, स्थानीय तहमा वास्तविक अभ्याससहितको आपत्कालीन कार्ययोजना र पूर्वाधार निर्माणअघि बहुविपद् जोखिम मूल्याङ्कनलाई अनिवार्य बनाउनुपर्छ।
सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, सञ्चार तथा विद्युत् संरचना निर्माण गर्दा भविष्यमा आउन सक्ने बहुविपद्को जोखिमलाई समेत ध्यान दिन आवश्यक छ।
यसका लागि संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारसँगै सुरक्षा निकाय, प्राविधिक निकाय, स्थानीय समुदाय र निजी क्षेत्रबीच सूचना आदानप्रदान तथा समन्वय प्रभावकारी हुनुपर्छ।
समुदायलाई पहिलो उद्धारकर्ता बनाउने तयारी
विपद् व्यवस्थापन सरकार र सुरक्षा निकायको मात्र जिम्मेवारी होइन। विपद्को समयमा जोखिममा रहेका समुदाय नै पहिलो उद्धारकर्ता बन्नुपर्ने अवस्था धेरै ठाउँमा आउन सक्छ।
त्यसैले स्थानीय नागरिकलाई जोखिम पहिचान, प्रारम्भिक चेतावनी बुझ्ने, सुरक्षित स्थान पहिचान गर्ने, आपत्कालीन सम्पर्क, प्राथमिक उपचार तथा खोज तथा उद्धारको आधारभूत ज्ञान दिन आवश्यक छ।
विद्यालय, समुदाय र स्थानीय संस्थामार्फत नियमित विपद् अभ्यास सञ्चालन गर्न सकिए वास्तविक विपद्को समयमा समुदायको प्रतिक्रिया क्षमता बढाउन सकिन्छ।
अब प्रश्न विपद् आएपछि मात्र होइन, विपद्को शृङ्खला कसरी रोक्ने भन्ने हो
नेपालमा अब विपद्लाई केवल एउटा ‘घटना’ का रूपमा होइन, सम्भावित ‘घटनाको शृङ्खला’ का रूपमा बुझ्ने समय आएको छ।
भूकम्पपछि पहिरो, पहिरोपछि नदी थुनिने, नदी थुनिएपछि बाढी र बाढीपछि पूर्वाधार तथा मानवीय संकट उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसैले एउटा विपद्को तयारी गर्दा त्यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने अर्को विपद्को समेत पूर्वानुमान गर्नुपर्छ।
विपद् सधैँ रोक्न सकिँदैन। तर त्यसबाट उत्पन्न हुने शृङ्खलाबद्ध क्षति भने धेरै हदसम्म घटाउन सकिन्छ। त्यसका लागि वैज्ञानिक जोखिम नक्साङ्कन, प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली, सुरक्षित पूर्वाधार, स्थानीय तहको तयारी, समुदायको क्षमता विकास र तीनै तहका सरकारबीच बलियो समन्वय आवश्यक छ।
अबको विपद् व्यवस्थापनको प्रश्न केवल ‘विपद् आएपछि कसरी उद्धार गर्ने?’ भन्ने हुनु हुँदैन।
मुख्य प्रश्न हुनुपर्छ—‘पहिलो घटना भएपछि अर्को के हुन सक्छ? त्यसलाई कसरी समयमै पहिचान गर्ने? र विपद्को शृङ्खला कहाँ र कसरी रोक्ने?’
यिनै प्रश्नको उत्तर खोजेर अघि बढ्न सके मात्र नेपाललाई बहुविपद्को जोखिमबाट तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित र उत्थानशील बनाउन सकिन्छ।