गाेल्डेन बुढा

जुम्ला,७ चैत ।
जुम्लामा प्रत्येक वर्ष दोहोरिँदै आएको वन डढेलोको चक्र यसपालि भने केवल प्राकृतिक प्रकोपको रूपमा सीमित छैन, बरु कमजोर पूर्वतयारी, सीमित स्रोत–साधन र दुर्गम भूगोलबीचको जटिल अन्तर्सम्बन्धको परिणामका रूपमा देखिन थालेको छ। यही समयमा डिभिजन वन कार्यालय जुम्लाले जिल्लाका तीनवटै सुरक्षा निकायलाई डढेलो नियन्त्रण सामग्री हस्तान्तरण गरेको कदमलाई तत्कालीन राहत मात्र होइन, दीर्घकालीन जोखिम न्यूनीकरणतर्फको सानो तर अर्थपूर्ण हस्तक्षेपका रूपमा हेरिएको छ।

शुक्रबार आयोजित औपचारिक कार्यक्रममा विपद् व्यवस्थापन समितिका संयोजक तथा प्रमुख जिल्ला अधिकारी दीपक पौडेलले नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी बल र नेपाल प्रहरीको विपद् व्यवस्थापन युनिटलाई डढेलो नियन्त्रण सामग्री हस्तान्तरण गरे। कार्यक्रममा डिभिजन वन कार्यालयका प्रमुख भरतबहादुर बुढ्थापाले पछिल्लो समय बढ्दो डढेलो र आगलागीका घटनाले वन क्षेत्रमाथि मात्र नभई स्थानीय जीविकोपार्जन र पारिस्थितिकीय सन्तुलनमै गम्भीर असर पारिरहेको बताए।‘वन जोगाउनु केवल नीतिगत दायित्व होइन, जीवन र भविष्य जोगाउने सवाल हो,’ प्रमुख बुढ्थापाले भने, ‘डढेलो नियन्त्रणमा खटिने जनशक्तिलाई न्यूनतम सुरक्षात्मक सामग्री उपलब्ध गराउन सके पनि क्षति न्यूनीकरणमा ठोस प्रभाव पर्छ भन्ने विश्वास छ।’ उनका अनुसार विशेष कपडा र फलामे औजारसहितका सामग्री नेपाली सेनालाई १२ थान, सशस्त्र प्रहरीलाई १२ थान र नेपाल प्रहरीको विपद् युनिटलाई १० थान प्रदान गरिएको छ।

प्रमुख जिल्ला अधिकारी पौडेलले वन डढेलो नियन्त्रणलाई केवल सुरक्षा निकायको जिम्मेवारीका रूपमा नहेरी, बहु–संस्थागत समन्वयको मुद्दा बनाउनु पर्नेमा जोड दिए। ‘सीमित स्रोत–साधनका बीच पनि हामीले जोखिम न्यूनीकरणका प्रयास गरिरहेका थियौं,’ उनले भने, ‘तर डढेलो जस्तो गतिशील विपद् सामना गर्न पूर्वतयारी, प्रविधि र जनचेतनाको समन्वय अपरिहार्य हुन्छ।’डिभिजन वन कार्यालय जुम्लाका अनुसार गतवर्ष २९ वटा वन क्षेत्रमा लागेको डढेलोबाट ३ सय ३० दशमलव २८ हेक्टर वन क्षेत्र प्रभावित भएको थियो। चालु आर्थिक वर्षको हालसम्म ६ स्थानमा डढेलो लागिसकेको छ, र करिब एक सय हेक्टर वन क्षेत्र क्षतिग्रस्त भइसकेको छ। तथ्यांकले देखाउँछ,डढेलो कुनै आकस्मिक घटना मात्र होइन, दोहोरिने संरचनात्मक समस्या हो, जसको समाधान पनि संरचनात्मक ढंगले नै खोजिनु आवश्यक छ।वन डढेलोबाट जुम्लामा हालसम्म ९१ करोड ७९ लाख रुपैयाँभन्दा बढीको जनधनको क्षति भइसकेको छ। यो आँकडा केवल आर्थिक क्षतिको हिसाब मात्र होइन, हराउँदै गएको जैविक विविधता, कमजोर बन्दै गएको माटोको गुणस्तर र बढ्दो जलवायु जोखिमको सूचक पनि हो। विज्ञहरूका अनुसार, डढेलोले कार्बन उत्सर्जन बढाएर जलवायु परिवर्तनलाई थप तीव्र बनाउने र दीर्घकालमा कृषिमा समेत प्रत्यक्ष असर पार्ने गर्छ।दुर्गम भूगोलका कारण दमकल सेवा प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्न नसकिने जुम्लाका धेरै क्षेत्रमा अझै पनि मानवशक्ति र परम्परागत औजारमै निर्भर रहनुपर्ने बाध्यता छ। ‘विकट क्षेत्रमा लागेको आगो निभाउन सबैभन्दा ठूलो चुनौती पहुँचकै हो,’ प्रमुख बुढ्थापाले भने, ‘यस्तो अवस्थामा सुरक्षाकर्मीलाई उपलब्ध गराइएका सामग्रीले कम्तीमा जोखिम घटाउने र नियन्त्रणको गति बढाउने काम गर्नेछ।’तर, सामग्री हस्तान्तरणले मात्र समस्या समाधान नहुनेतर्फ पनि सरोकारवालाहरू सचेत देखिन्छन्।

वन डढेलोको मूल कारणमा मानव लापरवाही, घाँस दाउरा संकलनका क्रममा हुने आगजनी, र मौसमीय सुक्खापन प्रमुख रूपमा देखिन्छन्। त्यसैले, दीर्घकालीन समाधानका लागि स्थानीय समुदायको सहभागिता, पूर्वसूचना प्रणाली, नियमित निगरानी र कडाइका साथ कानुनी कार्यान्वयन आवश्यक देखिन्छ।जुम्लाको वन केवल हरियो क्षेत्र होइन, स्थानीय अर्थतन्त्र, जलस्रोत र जीवनशैलीको आधार हो। त्यही वन प्रत्येक वर्ष आगोमा जल्दा त्यसको असर केवल रूखमा सीमित हुँदैन,त्यसले समग्र जीवनचक्रलाई नै प्रभावित गर्छ। यस्तो अवस्थामा सुरक्षाकर्मीलाई सामग्री हस्तान्तरण जस्तो पहलले तत्कालीन राहत दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन समाधानका लागि समग्र सोच, समन्वय र निरन्तर लगानी अपरिहार्य देखिन्छ।